सोमवार, 5 ऑक्टोबर 2026
Nobel 2026: विज्ञानविश्वात ऐतिहासिक क्षण! प्रकाशाने मेंदूतील पेशींवर नियंत्रण मिळवणाऱ्या ३ महान शास्त्रज्ञांना नोबेल जाहीर ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
स्वीडनमधील स्टॉकहोम येथील प्रसिद्ध कॅरोलिन्स्का इन्स्टिट्यूटच्या नोबेल असेंब्लीने २०२६ च्या शरीरशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्र (Physiology or Medicine) क्षेत्रातील नोबेल पारितोषिकाची (Nobel Prize 2026) अधिकृत घोषणा केली आहे. या वर्षीचा सर्वोच्च सन्मान अमेरिकेचे डॉ. कार्ल डायसेरोथ, जर्मनीचे पीटर हेगेमन आणि जर्मनीचे जॉर्ज नागेल या तीन दिग्गज संशोधकांना संयुक्तपणे प्रदान करण्यात आला आहे. ‘लाइट-गेटेड आयन चॅनेल्स’ची ओळख पटवून देऊन ‘ऑप्टोजेनेटिक्स’ (Optogenetics) या अत्यंत प्रगत तंत्रज्ञानाचा पाया रचल्याबद्दल या शास्त्रज्ञांची जागतिक स्तरावर निवड करण्यात आली आहे.
आपला मेंदू ही अब्जावधी चेतापेशींची (न्यूरॉन्स) बनलेली एक गुंतागुंतीची आणि अद्भुत प्रणाली आहे. या पेशी एकमेकांशी विद्युत संकेतांच्या (Electrical Signals) माध्यमातून संवाद साधतात. परंतु, विशिष्ट नसा पेशींची कार्यप्रणाली कशी असते आणि त्या मेंदूच्या वेगवेगळ्या भागांना कशा नियंत्रित करतात, हे समजणे आतापर्यंत विज्ञानासाठी एक मोठे आव्हान होते. या तिन्ही शास्त्रज्ञांनी शोधून काढलेल्या तंत्रज्ञानामुळे आता चक्क प्रकाशाच्या किरणांचा वापर करून विशिष्ट चेतापेशींना सुरू किंवा बंद करणे (Activating or Deactivating Neurons) शक्य झाले आहे.
या क्रांतिकारी शोधामागची कहाणी अतिशय रंजक आहे. जर्मनीचे शास्त्रज्ञ पीटर हेगेमन हे पाण्यातील अतिसूक्ष्म वनस्पती म्हणजेच शैवाल (Algae) प्रकाशाच्या दिशेने कसे पोहतात किंवा हालचाल करतात, यावर मूलभूत संशोधन करत होते. या संशोधनादरम्यान जॉर्ज नागेल यांच्या सहकार्याने त्यांना शैवालामध्ये ‘चॅनेलऱ्होडॉप्सिन’ (Channelrhodopsin) नावाचे एक खास प्रथिन (Protein) आढळले. हे प्रथिन पेशीसाठी एका नैसर्गिक प्रकाश-संवेदी सेन्सरप्रमाणे (Light-sensitive Sensor) कार्य करते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Yemen Houthi war : येमेनमध्ये मोठा युद्धघोष! सरकारने हुथी विद्रोहींविरोधात पुकारले अंतिम युद्ध; भूभाग मुक्त करण्याची घेतली शपथ
यानंतर शास्त्रज्ञांनी प्रयोगशाळेत या प्रथिनाचा वापर इतर सजीवांच्या पेशींवर केला. जेव्हा त्यांनी इतर पेशींमध्ये हे चॅनेलऱ्होडॉप्सिन प्रथिन समाविष्ट केले आणि त्यावर विशिष्ट रंगाचा प्रकाश टाकला, तेव्हा त्या पेशींनीसुद्धा त्वरित विद्युत संकेत निर्माण करण्यास सुरुवात केली. अमेरिकेचे डॉ. कार्ल डायसेरोथ यांनी या शोधाचा वापर मेंदूच्या गुंतागुंतीच्या नसांवर करून ‘ऑप्टोजेनेटिक्स’ या नव्या तंत्रज्ञानाचा प्रत्यक्ष वापर जगात सर्वप्रथम यशस्वीपणे करून दाखवला.
नोबेल समितीने या शोधाचे महत्त्व अधोरेखित करताना स्पष्ट केले की, हा शोध केवळ प्रयोगशाळेपुरता मर्यादित नसून मानवी आरोग्यासाठी आणि वैद्यकीय उपचारांसाठी अतिशय क्रांतिकारक पाऊल आहे. मानवी मेंदूतील पार्किन्सन्स, अल्झायमर, तीव्र नैराश्य (Depression), अपस्मार आणि व्यसनाधीनता यांसारख्या आजारांवर उपचार शोधण्यासाठी हे तंत्रज्ञान आज जगभरातील वैद्यकीय संशोधकांसाठी सर्वात महत्त्वाचे साधन बनले आहे.
पूर्वी मेंदूतील आजारांवर अभ्यास करताना संपूर्ण मेंदूवर औषध किंवा विजेचा धक्का द्यावा लागत असे, ज्यामुळे अनेक दुष्परिणाम (Side Effects) होत असत. मात्र, ऑप्टोजेनेटिक्समुळे केवळ बाधित झालेल्या विशिष्ट चेतापेशींना प्रकाशाच्या माध्यमातून अचूकपणे नियंत्रित केले जाऊ शकते. यामुळे निरोगी पेशींवर कोणताही वाईट परिणाम होत नाही.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Russia Plague Scare : रशियात न्यूमोनिक प्लेगची भीती? प्रयोगशाळेत कर्मचाऱ्याचा मृत्यू, 200 जण क्वारंटाईन
वैद्यकशास्त्रातील पुरस्काराच्या घोषणेने २०२६ च्या नोबेल सप्ताहाला सुरुवात झाली आहे. नोबेल समितीने दिलेल्या अधिकृत माहितीनुसार:
मानवी आरोग्याला एक नवी दिशा देणाऱ्या आणि मेंदूच्या गूढ रहस्यांचा उलगडा करणाऱ्या या तीनही महान शास्त्रज्ञांचे जगभरातील वैज्ञानिक समुदायातून जोरदार स्वागत आणि अभिनंदन केले जात आहे.
