AI Survey : डिजिटल ट्विनने वाढवले चुकीचे आकडे; एका जगप्रसिद्ध सर्वेक्षण कंपनीने केली स्वतःच्याच डेटाची तुलना, अहवाल धक्कादायक

AI Survey : एआय आजच्या जगाचा एक महत्त्वाचा भाग बनला आहे, पण तो मानवी मत तितक्याच अचूकतेने समजू शकतो का? एका नवीन अभ्यासात असे आढळून आले आहे की, एआयद्वारे तयार केलेल्या कृत्रिम सर्वेक्षणांचे निकाल खऱ्या लोकांच्या मतांपेक्षा लक्षणीयरीत्या वेगळे होते.

• एआई सर्वेक्षणांचे अपयश
• मानवी मतात मोठा फरक
• दुविधेत मानवी श्रेष्ठता

आजच्या आधुनिक डिजिटल युगात कृत्रिम बुद्धिमत्ता म्हणजेच एआय (AI Survey ) हा मानवी जीवनाचा एक अविभाज्य भाग बनला आहे. दैनंदिन कामाकाजात मदत करण्यापासून ते क्लिष्ट डेटा विश्लेषणापर्यंत, एआय प्रत्येक क्षेत्रात आपले वर्चस्व निर्माण करत आहे. तथापि, एआय मानवी विचार, भावना आणि मते तितक्याच अचूकतेने समजू शकतो का, हा प्रश्न कायम चर्चेत राहिला आहे. अलिकडच्या काळात केवळ प्रश्नांची उत्तरे देणे किंवा चित्रे तयार करण्यापुरते मर्यादित न राहता, जनमताचा अंदाज घेण्यासाठी आणि विविध विषयांवर लोक काय विचार करतात हे जाणून घेण्यासाठी एआयचा वापर करून ‘कृत्रिम सर्वेक्षणे’ (Synthetic Polls) घेण्याचे प्रयोग सुरू झाले आहेत. परंतु, जगप्रसिद्ध ‘प्यू रिसर्च सेंटर’ (Pew Research Center) या आंतरराष्ट्रीय संशोधन संस्थेने घेतलेल्या एका विशेष प्रयोगाने या प्रयोगांच्या अचूकतेवर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण केले आहे.

३० सप्टेंबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या प्यू रिसर्च सेंटरच्या एका महत्त्वपूर्ण अहवालानुसार, एआय-निर्मित डिजिटल सहभागाद्वारे घेतलेली सर्वेक्षणे खऱ्या मानवी जनमताचे प्रतिनिधित्व करण्यास पूर्णपणे अयशस्वी ठरली आहेत. या संशोधनासाठी संस्थेने त्यांच्या अमेरिकन ट्रेंड्स पॅनेल (ATP) मधील खऱ्या सहभागींच्या वय, जनसांख्यिकीय माहिती (Demographics) आणि इतर वैयक्तिक वैशिष्ट्यांच्या आधारे एआयचे ‘डिजिटल ट्विन’ (Digital Twins) तयार केले होते. पूर्वी घेतलेली तीन सर्वेक्षणे या एआय सहभागींसोबत पुन्हा आयोजित करून, त्यांच्या उत्तरांची तुलना प्रत्यक्ष मानवी सहभागातून मिळालेल्या डेटाशी करण्यात आली.

सर्वेक्षणातील धक्कादायक फरक आणि एआयच्या चुका

या प्रयोगाचे निकाल अत्यंत आश्चर्यकारक आणि डोळे उघडणारे होते. जवळपास ३०० वेगवेगळ्या मानवी आणि राजकीय प्रश्नांचा अभ्यास केल्यानंतर, एआय आणि खऱ्या मानवी प्रतिसादांमध्ये सरासरी १२ टक्के गुणांचा फरक आढळून आला. इतकेच नाही तर अंदाजे २८ टक्के प्रश्नांमध्ये हा फरक १५ टक्के गुणांपेक्षा जास्त होता, आणि काही विशिष्ट मुद्द्यांवर एआय आणि मानवी मतांमधील ही दरी २०, ३० ते अगदी ४० टक्के गुणांपर्यंत पोहोचल्याचे समोर आले.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Space War : शत्रूचे उपग्रह होणार ठप्प! ब्रिटनने स्थापन केले ‘No. 3 Space Effects Squadron; भारतावरही होणार परिणाम

काही विशिष्ट सामाजिक आणि राजकीय गटांच्या बाबतीत एआयने केलेल्या चुका अधिक गंभीर होत्या. उदाहरणार्थ, एआयने असा अंदाज वर्तवला होता की ९७% हिस्पॅनिक्स प्रौढ नागरिक किमान काही प्रमाणात फुटबॉल विश्वचषक पाहतील, परंतु प्रत्यक्ष मानवी सर्वेक्षणात हा आकडा केवळ ४३% निघाला. तसेच, ९५% रिपब्लिकन समर्थकांचा इस्रायलकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन सकारात्मक आहे असा अंदाज एआयने लावू केला, तर प्रत्यक्षात केवळ ५८% रिपब्लिकन नागरिकांनी ही भूमिका मांडली. त्याचप्रमाणे, ८६% डेमोक्रॅट्स अब्जाधीशांना देशासाठी वाईट मानतात असा एआयचा अंदाज होता, परंतु वास्तविक आकडेवारी केवळ ४५% होती.

“खात्री नाही” म्हणण्यात एआयचे अपयश

मानवी भावना आणि वागणुकीतील सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे ‘दुविधा’ किंवा संभ्रम. जेव्हा एखाद्या सामान्य माणसाला एखाद्या प्रश्नाचे उत्तर ठाऊक नसते किंवा तो एखाद्या विषयावर ठाम नसतो, तेव्हा तो सहजपणे “मला माहित नाही” किंवा “मला खात्री नाही” (Not Sure) असा पर्याय निवडतो. या प्रयोगात खऱ्या लोकांनी सुमारे १६% वेळा “खात्री नाही” हा पर्याय निवडला, तर एआय सहभागींनी ही अनिश्चितता व्यक्त न करता केवळ ४% वेळाच तो पर्याय निवडला. यामुळे एआय जनमतातील गोंधळ किंवा अस्पष्टता टिपण्यात पूर्णपणे अपयशी ठरल्याचे दिसून येते.

२०२६ च्या सुरुवातीला समोर आलेल्या अनेक प्रमुख राजकीय घडामोडींवरही एआयने चुकीचे अंदाज वर्तवले. अमेरिकेच्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या कामगिरीला मान्यता देणाऱ्या नागरिकांची संख्या एआयने गरजेपेक्षा जास्त दाखवली. याव्यतिरिक्त, इमिग्रेशन अधिकाऱ्यांनी आपली ओळख लपवण्यासाठी चेहरे झाकणे स्वीकारार्ह मानणाऱ्या रिपब्लिकन नागरिकांची संख्या एआयने प्रत्यक्ष आकडेवारीपेक्षा खूपच कमी दर्शवली.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : PTI Long March: 4 ऑक्टोबरला पाकिस्तानात मोठ्या गृहयुद्धाचा इशारा; इम्रान खान यांचा पक्ष अन् शहबाज सरकार आमनेसामने

वेगवेगळे एआय मॉडेल्स आणि भविष्यातील दिशा

अहवालाचा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे वेगवेगळे एआय मॉडेल्स एकाच प्रश्नावर परस्परविरोधी निकाल देतात. प्यू संशोधन केंद्राने चाचणीसाठी OpenAI चे GPT-5.1 आणि Anthropic चे Claude Opus 4.6 हे दोन अत्याधुनिक एआय मॉडेल्स वापरले होते. या दोन्ही मॉडेल्सचे निकाल खऱ्या मानवी मतांशी जुळले तर नाहीतच, उलट त्या दोघांच्या स्वतःच्या निकालांमध्येही लक्षणीय भिन्नता दिसून आली. यावरून हे सिद्ध होते की केवळ “एआयने सर्वेक्षण केले आहे” असे सांगणे पुरेसे नसून, त्यामागे कोणते मॉडेल आणि अल्गोरिदम वापरले गेले आहे हे समजणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

या प्रयोगाचा अर्थ असा अजिबात नाही की एआय पूर्णपणे निरुपयोगी आहे. प्रचंड प्रमाणातील डेटाचे जलद विश्लेषण करणे, भविष्यातील शक्यतांचा मसुदा तयार करणे किंवा ट्रेंड्सचा अभ्यास करणे यासाठी एआय अत्यंत उपयुक्त साधन आहे. मात्र, जेव्हा मानवी विचार, वैयक्तिक अनुभव, सामाजिक मूल्ये आणि भावना यांचा अचूक कौल घेण्याचा प्रश्न येतो, तेव्हा प्रत्यक्ष माणसांशी संवाद साधणे आणि त्यांचे मत जाणून घेणे हीच एकमेव खात्रीशीर पद्धत आहे.