इलेक्ट्रिक वाहनामध्ये वापरले जातात हे ‘दुर्मिळ धातू’! या धातूंच्या खाणकामासाठी बदलतायत जागतिक समीकरणे

ईलेक्ट्रिक वाहनांच्या मोटर आणि बॅटरीसाठी लागणाऱ्या 'दुर्मिळ धातूंच्या'खाणकामावर सध्या चीनचे जागतिक वर्चस्व आहे. चीनवरील हे अवलंबित्व कमी करण्यासाठी आणि स्वतःचे ऊर्जेचे भविष्य सुरक्षित करण्यासाठी आता अमेरिका, भारत आणि इतर देशांमध्ये नवीन भू-राजकीय युती व स्पर्धा वेगाने वाढू लागली आहे.

भविष्यातील वाहतूक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या इलेक्ट्रिक वाहनांची म्हणजेच इव्ही वाहनांची मागणी जगभरात झपाट्याने वाढत आहे. परंतु, ही पर्यावरणपूरक वाहने रस्त्यावर धावण्यासाठी काही अत्यंत महत्त्वाच्या आणि दुर्मिळ खनिजांची गरज असते. या धातूंना ‘दुर्मिळ धातू’ म्हणजे रेअर अर्थ एलिमेंट्स असे म्हटले जाते.

कोणते आहेत हे धातू?

यामध्ये प्रामुख्याने नियोडिमियम, प्रासियोडिमियम, डिस्प्रोसियम आणि टर्बियम यांसारख्या १७ महत्त्वाच्या घटकांचा समावेश होतो. याशिवाय लिथियम, कोबाल्ट आणि निकेल हे धातू बॅटरी तयार करण्यासाठी अत्यंत आवश्यक असतात.

महिंद्राच्या चाकणमधील कारखान्यातून ३० लाख वाहनांचे उत्पादन पूर्ण, ‘BE 6’ च्या रोल-आउटसह ऐतिहासिक विक्रम पूर्ण

काय आहे या धातूंचा उपयोग?

हे दुर्मिळ धातू इलेक्ट्रिक वाहनांच्या मोटर आणि बॅटरीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत. विशेषतः ईव्ही मोटरमध्ये शक्तिशाली परमनंट मॅग्नेट्स बनवण्यासाठी नियोडिमियमचा वापर केला जातो. यामुळे मोटर हलकी, कार्यक्षम आणि अधिक शक्तिशाली बनते, ज्यामुळे वाहनाची धावण्याची क्षमता वाढते.

बदलती जागतिक समीकरणे आणि भू-राजकारण

या दुर्मिळ धातूंच्या उत्खनन आणि प्रक्रियेच्या बाजारपेठेवर सध्या चीनचे एकतर्फी वर्चस्व आहे. जगातील सुमारे ७० टक्के खाणकाम आणि जवळपास ९० टक्के प्रक्रिया एकट्या चीनमध्ये होते. यामुळे जागतिक पातळीवर एक मोठी मक्तेदारी निर्माण झाली आहे. चीन अनेकदा या वर्चस्वाचा वापर व्यापारी तणावांमध्ये राजकीय शस्त्र म्हणून करतो, ज्यामुळे अमेरिका, युरोप आणि इतर देशांमध्ये चिंतेचे वातावरण आहे.

‘Freelander 8’ च्या हायटेक इंटीरियरची पहिली झलक समोर! अत्याधुनिक फीचर्ससह लग्जरी फिनिशिंग! घ्या पाहून

या चिंतेमुळे आता जागतिक समीकरणे वेगाने बदलत आहेत,

• पर्यायी पुरवठा साखळीचा शोध: चीनवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया, जपान आणि युरोपीय देश एकत्र येऊन नवीन भागीदारी करत आहेत.
• नवे साठे शोधण्यावर भर: अनेक देश आपल्या स्वतःच्या भूभागात या खनिजांचे शोध घेत आहेत. भारतानेही जम्मू-काश्मीर आणि राजस्थानसारख्या राज्यांमध्ये लिथियम आणि इतर दुर्मिळ खनिजांचे साठे शोधून काढले आहेत.
• शासकीय प्रोत्साहन योजना: भारत सरकारने महत्त्वाच्या खनिजांच्या प्रक्रियेसाठी आणि उत्पादनासाठी ‘राष्ट्रीय क्रिटिकल मिनरल मिशन’ सुरू केले असून यासाठी कोट्यवधी रुपयांची गुंतवणूक केली जात आहे.

थोडक्यात सांगायचे तर, येणाऱ्या काळात ज्या देशाकडे या दुर्मिळ खनिजांचे नियंत्रण असेल, तोच जागतिक वाहन बाजाराचा म्होरक्या ठरणार आहे. यामुळेच या धातूंच्या खाणकामासाठी सध्या जगभरात मोठी स्पर्धा आहे.