‘दिल्लीची फटफटीया’! काळाच्या पडद्याआड गेलेली भारतीय लोकांची जुगाडी कल्पना

'फटफटिया' हे दुसऱ्या महायुद्धानंतर अमेरिकन सैन्याने सोडलेल्या हॉर्ली डेव्हिडसन आणि इंडियन चीफ सारख्या शक्तिशाली बाईक्सचा वापर करून दिल्लीत बनवलेले एक ऐतिहासि असे ३-व्हीलर जुगाडू वाहन होते.

भारतीय ऑटोमोबाईल इतिहासात काही वाहने अशी झाली, ज्यांनी आपल्या अनोख्या रचनेमुळे आणि गरजेमुळे थेट एका संस्कृतीचे रूप घेतले. दिल्लीच्या रस्त्यांवर काही दशकांपूर्वी धावणारे ‘फटफटिया’ हे वाहन याच श्रेणीत येते. आज जरी हे वाहन रस्त्यांवरून गायब झाले असले, तरी विसाव्या शतकातील दिल्लीच्या सार्वजनिक वाहतुकीचा ते एक मुख्य कणा होते.

महायुद्धाचा वारसा आणि जुगाड

फटफटियाची कहाणी दुसऱ्या महायुद्धाच्या समाप्तीपासून सुरू होते. महायुद्धानंतर अमेरिकन सैन्याने त्यांच्या वापरातील ‘हॉर्ली डेव्हिडसन’ आणि ‘इंडियन चीफ’ सारख्या अत्यंत शक्तिशाली आणि भारी वजनाच्या मोटरसायकली भारतातच सोडून दिल्या होत्या. या गाड्यांचे इंजिन प्रचंड ताकदीचे होते. दिल्लीतील स्थानिक मेकॅनिक्सनी या विदेशी मोटारसायकलींचा वापर करून एक भन्नाट जुगाड करायचे ठरवले.

‘घंटागाडी’ची सुरुवात महाराष्ट्रातील ‘या’ शहरातूनच झाली! ही आहे घंटागाडीची इंटरेस्टिंग गोष्ट!

त्यांनी या मोटरसायकलच्या पुढील भागाला म्हणजे हँडल आणि इंजिनला तसेच ठेवले आणि मागचे चाक काढून ७ ते ८ प्रवाशांना बसता येईल अशी एक मोठी लोखंडी किंवा लाकडी ट्रॉली वेल्डिंग करून जोडली. अशा प्रकारे एका २-व्हीलर बाईकचे रूपांतर ३-व्हीलर सार्वजनिक वाहतूक वाहनात करण्यात आले.

‘फटफटिया‘ नावाचा रंजक इतिहास

या वाहनाचे मूळ नाव काहीही असले, तरी दिल्लीकरांनी याचे नाव त्याच्या आवाजावरून ‘फटफटिया’ किंवा ‘फटफटी’ असे ठेवले. या गाडीमध्ये ७५० सीसी पेक्षा जास्त क्षमतेचे इंजिन असायचे. जेव्हा ही गाडी प्रवाशांना घेऊन रस्त्यावरून धावायची, तेव्हा तिच्या सायलेन्सरमधून ‘फट-फट-फट-फट’ असा अतिशय मोठा आणि वेगळा आवाज यायचा. हा आवाज इतका प्रसिद्ध होता की, गाडी न पाहताही ती कुठून चालली आहे, हे लोकांना समजायचे. कनॉट प्लेस ते जुनी दिल्ली या मार्गांवर या गाड्या मोठ्या प्रमाणात धावायच्या.

गरज ही शोधाची जननी! तामिळनाडूच्या मासेमारांचे हे आहे जुगाड स्वदेशी ‘सुपरव्हेईकल’! ही आहे ‘मीन बॉडी वंडी’ थ्री-व्हीलरची गोष्ट

काळाच्या पडद्याआड गेलेला इतिहास

१९८० आणि १९९० च्या दशकापर्यंत फटफटियाने दिल्लीकरांना स्वस्त आणि वेगवान सेवा दिली. मात्र, २-स्ट्रोक इंजिन असल्यामुळे या गाड्यांमधून प्रचंड प्रमाणात धूर निघायचा आणि ध्वनी प्रदूषणही व्हायचे. वाढत्या प्रदूषणामुळे आणि प्रवाशांच्या सुरक्षेचा विचार करून सर्वोच्च न्यायालयाने १९९८ च्या सुमारास या वाहनांवर पूर्णपणे बंदी घातली.

आज फटफटिया दिल्लीच्या रस्त्यांवर दिसत नसली, तरी जुन्या चित्रपटांमध्ये आणि ऑटोमोबाईलच्या इतिहासात तिचे स्थान अजरामर आहे. एका जागतिक दर्जाच्या लक्झरी बाईकचा वापर करून सामान्यांसाठी बनवलेली ही रिक्षा भारतीय कल्पकतेचे एक अप्रतिम उदाहरण मानली जाते.