शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026
स्पेसमध्येही आता अदानींचा दबदबा (फोटो सौजन्य - Instagram/iStock)
भारत अवकाश क्षेत्रात एक नवा अध्याय लिहिणार आहे, ज्यामध्ये खाजगी कंपन्यांना अवकाश तंत्रज्ञानाची निर्मिती आणि व्यवस्थापन करण्याची जबाबदारी दिली जात आहे. या संदर्भात, भारताच्या लघु उपग्रह प्रक्षेपण वाहनाच्या (SSLV) खाजगीकरण प्रक्रियेत तीन अंतिम नावे निवडण्यात आली आहेत, ज्यामध्ये अदानी समूहाचाही समावेश आहे. हे पाऊल केवळ भारताच्या अंतराळ क्षेत्राला नवीन उंचीवर घेऊन जाणार नाही तर जागतिक स्तरावर भारताची ओळख आणखी मजबूत करण्याची संधी देखील प्रदान करेल.
भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इस्रो) ने SSLV विकसित केले आहे. हे कमी किमतीचे प्रक्षेपण वाहन आहे. हे ५०० किलोग्रॅम वजनाचे उपग्रह लो-अर्थ ऑर्बिट (LEO) मध्ये ठेवण्यास सक्षम आहे. LEO हा उपग्रह प्रक्षेपण बाजारपेठेतील सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे, जिथे जगभरातील कंपन्या त्यांचे उपग्रह अवकाशात सोडण्यासाठी स्पर्धा करत आहेत.
व्यावसायिकदृष्ट्या महत्त्वाचे पाऊल
२०२३ मध्ये SSLV च्या पहिल्या यशस्वी प्रक्षेपणानंतर, सरकारने त्याचे उत्पादन आणि तंत्रज्ञान खाजगी क्षेत्राकडे सोपवण्याचा निर्णय घेतला होता. हे पाऊल भारताच्या व्यावसायिक अवकाश क्षेत्राच्या विस्ताराच्या दिशेने एक मोठे पाऊल आहे. याद्वारे, सरकार जागतिक उपग्रह प्रक्षेपण बाजारपेठेत भारताचा वाटा वाढवण्याचे उद्दिष्ट ठेवते, ज्यामध्ये सध्या स्पेसएक्स सारख्या खाजगी कंपन्यांचे वर्चस्व आहे.
२० कंपन्यांनी दाखवली रूची
टाईम्स ऑफ इंडियाने दिलेल्या माहितीनुसार, सुमारे २० कंपन्यांनी या प्रक्रियेत सुरुवातीला रस दाखवला होता, परंतु अंतिम टप्प्यात तीन संघांची निवड करण्यात आली. यामध्ये अदानी डिफेन्स सिस्टम्स अँड टेक्नॉलॉजीजच्या मालकीच्या अल्फा डिझाइन टेक्नॉलॉजीज, सरकार समर्थित भारत डायनॅमिक्स लिमिटेड (BDL) आणि हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड (HAL) यांचा समावेश आहे. तथापि, या गटांची नेमकी रचना अद्याप सार्वजनिक केलेली नाही.
विजेत्या कंपनीने SSLV च्या डिझाइन, उत्पादन प्रक्रिया, दर्जेदार प्रशिक्षण आणि २४ महिन्यांसाठी तांत्रिक सहाय्य यासाठी भारतीय अंतराळ संस्थेला सुमारे ३ अब्ज रुपये ($३० दशलक्ष) देण्याचे म्हटले आहे. याशिवाय, बोली लावणाऱ्या कंपन्यांना SSLV ची निर्मिती, संचालन आणि विक्री करण्याची क्षमता देखील दाखवावी लागेल.
Gold-Silver Price: एका झटक्यात 1300 रूपयांनी महागले सोने-चांदी, ताजा भाव काय आहे
जलद वाढत आहे लाँच मार्केट
LEO उपग्रह प्रक्षेपण बाजारपेठ वेगाने वाढत आहे आणि नवीन कंपन्यांसाठी ही एक मोठी संधी आहे असे तज्ञांचे मत आहे. दिल्लीस्थित अंतराळ तंत्रज्ञान तज्ज दामोदरन रमण यांच्या मते, “LEO हे आजचे सर्वात महत्त्वाचे क्षेत्र आहे आणि या बाजारात प्रवेश करणाऱ्या कंपनीसाठी ही एक मोठी संधी आहे.”
जागतिक स्तरावर, उपग्रह प्रक्षेपण वाहन बाजारपेठ २०२५ मध्ये ५.६ अब्ज डॉलर्सवरून २०३० पर्यंत ११३ अब्ज डॉलर्सपर्यंत वाढण्याचा अंदाज आहे. यामध्ये LEO लाँचचा वाटा सर्वात मोठा असेल. तथापि, जागतिक अवकाश अर्थव्यवस्थेत भारताचा वाटा फक्त २ टक्के आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या सरकारचे या दशकाच्या अखेरीस ते ४४ अब्ज डॉलर्सपर्यंत नेण्याचे उद्दिष्ट आहे.
या प्रक्रियेत सहभागी होणाऱ्या कंपन्यांना नफा मिळवणे आणि बांधकामाचा किमान ५ वर्षांचा अनुभव असणे आवश्यक होते. तसेच, मुख्य बोली लावणाऱ्याचे वार्षिक उत्पन्न किमान ४ अब्ज रुपये (५० दशलक्ष डॉलर्स) असावे.
