सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
दुधाचा मुबलक पुरवठा तरीही तूप महागलं
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, भारतात दुधाचे उत्पादन वाढत असताना, दुग्ध कंपन्यांना एका वेगळ्याच समस्येचा सामना करावा लागत आहे. त्यांना दूध मिळत असले तरी, त्यातील फॅटची कमतरता भासत आहे. ही फॅट तूप आणि लोणी बनवण्यासाठी आवश्यक असते.
तुपाच्या वाढत्या किमतींचा परिणाम आता बाजारात दिसून येत आहे. अमूल ब्रँडखाली दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थांची विक्री करणाऱ्या गुजरात सहकारी दूध विपणन महासंघाने आपल्या गाईच्या तुपाच्या आणि लोण्याच्या दरात वाढ केली आहे. २ नोव्हेंबर २०२६ पासून, अमूल गाईच्या तुपाच्या १-लिटर पाऊचची किंमत ₹६९५ वरून ₹७३५ करण्यात आली आहे. ५००-ग्रॅमचा टेबल बटरचा पॅक आता ₹३१० ऐवजी ₹३२५ ला उपलब्ध आहे. याचा अर्थ अमूल गाईच्या तुपाच्या दरात प्रति लिटर ₹४० आणि लोण्याच्या ५००-ग्रॅम पॅकच्या दरात ₹१५ ने वाढ झाली आहे.
देशात दुधाचे उत्पादन वाढत असेल तर तूप आणि लोण्याचे दर नियंत्रणात राहतात. मात्र, यावेळी परिस्थिती थोडी वेगळी आहे. भारतात २०१६ मध्ये दुधाचे उत्पादन १६५.१ दशलक्ष टन होते, जे २०२५ पर्यंत २१६.५ दशलक्ष टनांपर्यंत वाढले. याचा अर्थ, गेल्या १० वर्षांत दुधाच्या उत्पादनात लक्षणीय वाढ झाली आहे. असे असूनही, दुग्ध कंपन्यांना पुरेशा प्रमाणात दुधातील फॅट मिळवता येत नाही. दुधात दोन मुख्य घन पदार्थ असतात: फॅट आणि एसएनएफ (स्किम्ड मिल्क फॅट). एसएनएफमध्ये प्रथिने, लॅक्टोज आणि खनिजे असतात. तूप आणि लोणी बनवण्यासाठी फॅटची आवश्यकता असते. त्यामुळे, दुधाचे उत्पादन वाढूनही, कंपन्यांसाठी फॅटची कमतरता ही एक समस्या बनली आहे.
माध्यमांच्या वृत्तानुसार, ऑक्टोबर २०२३ ते ऑक्टोबर २०२६ या कालावधीत, दुग्ध कंपनी स्तरावर लोण्याचा सरासरी भाव ३४८ रुपये प्रति किलोवरून ५३७ रुपये प्रति किलोपर्यंत वाढला आहे, म्हणजेच अंदाजे ५४.३ टक्क्यांची वाढ झाली आहे. याच कालावधीत, स्किम्ड मिल्क पावडरचा भाव २५० रुपयांवरून २९५ रुपये प्रति किलोपर्यंत वाढला आहे, म्हणजेच अंदाजे १८ टक्क्यांची वाढ झाली आहे.
जीएसटीमध्ये कपात होऊनही तूप महाग का होत आहे, हे थोडे विचित्र वाटू शकते. खरे तर, २२ सप्टेंबर २०२५ पासून तूप, लोणी आणि चीजवरील जीएसटी दर १२% वरून ५% पर्यंत कमी करण्यात आला आहे. त्याचप्रमाणे, आईस्क्रीमवरील जीएसटी दर १८% वरून ५% पर्यंत आणि चीजवरील जीएसटी दर ५% वरून शून्य करण्यात आला आहे.
जीएसटीमधील कपातीमुळे या उत्पादनांची मागणी वाढली. परिणामी, अधिक लोकांनी तूप, लोणी आणि इतर दुग्धजन्य पदार्थ खरेदी करण्यास सुरुवात केली. या वाढलेल्या मागणीमुळे दुधातील फॅटची (चरबीची) गरजही वाढली. जीसीएमएमएफचे माजी व्यवस्थापकीय संचालक आर. एस. सोधी यांच्या मते, जीएसटीमधील कपातीमुळे जास्त फॅट असलेल्या दुग्धजन्य पदार्थांची मागणी आणखी वाढली.
तिरुपती मंदिरातील लाडू प्रकरणानंतर, सप्टेंबर २०२४ पासून भेसळयुक्त तूप विकणाऱ्यांविरुद्धची कारवाई तीव्र झाली आहे. यानंतर, FSSAI आणि राज्य अन्न सुरक्षा विभागांनी भेसळयुक्त तूप, निकृष्ट दर्जाचे दूध आणि बनावट चीज यांचे उत्पादन करणाऱ्यांवर कारवाई सुरू केली आहे. याचा परिणाम म्हणून बाजारात खऱ्या दुधाची आणि उच्च फॅट असलेल्या दुग्धजन्य पदार्थांची मागणी वाढली आहे.
Ans: १ किलो साजूक तूप तयार करण्यासाठी सुमारे २५ ते ३० लिटर दुधाची आवश्यकता असते. याशिवाय चारा, पशुखाद्य, प्रक्रिया आणि वाहतुकीचा खर्च वाढल्यामुळे तुपाचे भाव वाढत आहेत.
Ans: इंधन दरवाढ, पॅकेजिंग मटेरिअल महागणे आणि सणासुदीच्या काळात दुधाच्या फॅटयुक्त पदार्थांना असणारी प्रचंड मागणी यांमुळेही दरांवर परिणाम होतो.
Ans: हिवाळ्यात दुधाचे उत्पादन वाढल्यास आवक सुधारेल, परंतु प्रक्रिया व वाहतूक खर्च जास्त राहिल्यास दरांमध्ये फार मोठी घसरण होण्याची शक्यता कमी आहे.
