रविवार, 18 ऑक्टोबर 2026
SEBI Investment Survey: भारतीयांची 'सेफ प्ले' मानसिकता कायम; जोखीम घेण्यापासून Gen Z ही दूर (फोटो सौजन्य - सोशल मीडिया)
भारतीय लोक पारंपारिकपणे सावध गुंतवणूकदार राहिले आहेत. “लोक त्यांच्या पालकांना जे करताना पाहिले तेच करतात,” असे मनीएज्युस्कूलचे संस्थापक अर्णव पंड्या म्हणतात. जोखीम टाळणे हे मानवी मानसशास्त्रात अंतर्निहित आहे आणि ते जगण्याच्या प्रवृत्तीशी जोडलेले आहे. प्लॅन अहेड वेल्थ अॅडव्हायझर्सचे संस्थापक आणि सीईओ विशाल धवन म्हणतात, “विशिष्ट रक्कम गमावण्याचे दुःख तेवढी रक्कम मिळवण्याच्या आनंदापेक्षा तिप्पट जास्त असते.”
उत्पन्नाबाबतची अनिश्चितता देखील सावधगिरी बाळगण्यास कारणीभूत ठरते. “असुरक्षित कर्जांमध्ये वाढ आणि ईएमआयचा भार यामुळे गुंतवणूकदार आणखी सावध झाले आहेत,” असे धवन म्हणतात. गेल्या वर्षभरात शेअर्सच्या स्थिर कामगिरीमुळे या वर्तनाला आणखी बळकटी मिळाली आहे असे ते पुढे म्हणतात.
भांडवल संरक्षणावर भर दिल्याने संपत्ती निर्मिती मर्यादित होते. धोकादायक मालमत्ता टाळल्याने दीर्घकाळात पोर्टफोलिओ परतावा कमी होतो, असे सेबी-नोंदणीकृत गुंतवणूक सल्लागार दीपेश राघव म्हणतात.
तरुण गुंतवणूकदार स्टॉकसारख्या उच्च परतावा देणाऱ्या पण अस्थिर गुंतवणुकी टाळून चक्रवाढीचे फायदे गमावतात. पुरेशा इक्विटी एक्सपोजरशिवाय निवृत्ती आणि मुलांचे शिक्षण यासारखी दीर्घकालीन उद्दिष्टे पूर्ण करण्याचा प्रयत्न केल्यास वाईट परिणाम मिळू शकतात.
अति सावधगिरी बाळगल्याने नियमित उत्पन्नाच्या स्रोतांवर अवलंबित्व वाढते, ज्यामुळे लोकांना जास्त काळ आणि अधिक काम करावे लागते. “जेव्हा पोर्टफोलिओ रिटर्न महागाईशी जुळत नाहीत, तेव्हा राहणीमान सुधारणे कठीण होते,” असे पांड्या म्हणतात.
उच्च कर वर्गात असलेल्यांसाठी निश्चित उत्पन्न उत्पादने कर-कार्यक्षम नाहीत, ज्यामुळे कर-नंतरचे परतावे कमी होतात.
काही गुंतवणूकदार उलट टोकाला जातात आणि जास्त जोखीम घेतात. “झटपट श्रीमंत होण्याची इच्छा लोकांना फ्युचर्स अँड ऑप्शन्स (F&O) किंवा क्रिप्टोकरन्सी सारख्या धोकादायक साधनांकडे ढकलते,” असे पांड्या म्हणतात.
एप्रिल २०२१ ते मार्च २०२४ पर्यंतच्या सेबीच्या आकडेवारीवरून असे दिसून आले आहे की ९३ टक्के एफ अँड ओ व्यापाऱ्यांना तोटा झाला आहे, ज्यामध्ये सरासरी तोटा प्रति व्यक्ती सुमारे १ लाख रुपये आहे.
धोकादायक व्यवहारांमधील तोटा आरोग्य किंवा नोकरी गमावण्यासारख्या आपत्कालीन परिस्थितीसाठी राखून ठेवलेला निधी कमी करू शकतो. मर्यादित संसाधने असलेल्या आणि उच्च जोखीम हा पैसे कमविण्याचा एकमेव मार्ग आहे असे मानणाऱ्या गुंतवणूकदारांसाठी जास्त जोखीम घेणे विशेषतः हानिकारक आहे.
कर्ज हे सामान्यतः स्टॉकपेक्षा सुरक्षित मानले जाते, परंतु त्यात तरलतेचा धोका असतो, जसे की २०२० च्या फ्रँकलिन टेम्पलटन कर्ज निधी संकटादरम्यान दिसून आले. दीर्घकालीन रोख्यांमध्ये व्याजदराचा धोका जास्त असतो – जेव्हा दर वाढतात तेव्हा त्यांच्या किमती अल्पकालीन रोख्यांपेक्षा जास्त घसरतात.
कर्ज साधनांमध्ये पुनर्गुंतवणूक जोखीम देखील असते – म्हणजेच, जेव्हा गुंतवणूक कालावधी संपतो आणि व्याजदर कमी असतात, तेव्हा गुंतवणूकदारांना कमी दराने पुनर्गुंतवणूक करावी लागते.
याव्यतिरिक्त, त्यांच्याकडे क्रेडिट जोखीम देखील असते. “हा धोका उच्च दर्जाच्या कॉर्पोरेट बाँड किंवा सरकारी बाँडमध्ये गुंतवणूक करून कमी केला जाऊ शकतो,” राघव म्हणतात.
कर्जामुळे महागाईचा धोका देखील असतो. “कधीकधी परतावा वाढत्या किमतींशी जुळत नाही,” पांड्या म्हणतात.
इक्विटीज अस्थिर असतात. जे गुंतवणूकदार वेळेआधीच गुंतवणूक सोडून देतात त्यांना काल्पनिक तोटा प्रत्यक्ष तोट्यात बदलण्याचा धोका असतो. काही प्रकारचे इक्विटीज, जसे की स्मॉल-कॅप स्टॉक, तणावपूर्ण बाजार परिस्थितीत तरलता गमावू शकतात.
रिअल इस्टेटमध्ये भांडवली तोटा आणि तरलतेचा धोका असतो. या मालमत्तेतून बाहेर पडण्यास वेळ लागतो, विशेषतः आर्थिक मंदीच्या काळात.
तुमच्या जोखीम क्षमतेची चांगली समज असणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. “तुमच्या खऱ्या जोखीम सहनशीलतेची जाणीव होण्यासाठी काही बाजार चक्रांमध्ये वेळ आणि अनुभव लागतो,” असे राघव म्हणतात. अस्थिर परिस्थितींबद्दल गुंतवणूकदारांच्या प्रतिक्रिया त्यांच्या खऱ्या जोखीम सहनशीलतेचे प्रतिबिंबित करतात असे पंड्या पुढे म्हणतात.
वेळेचे क्षितिज किती जोखीम घ्यायची हे ठरवते. अल्पकालीन उद्दिष्टांसाठी कमी जोखीम आवश्यक असते, तर दीर्घकालीन उद्दिष्टांसाठी जास्त जोखीम आवश्यक असते. “दीर्घकालीन गुंतवणुकीसाठी इक्विटी आणि रिअल इस्टेट आदर्श आहेत,” धवन म्हणतात.
जोखीम प्रभावीपणे व्यवस्थापित करण्यासाठी विविधीकरण आणि मालमत्ता वाटप अत्यंत महत्त्वाचे आहे. गुंतवणूकदारांनी त्यांच्या जोखीम सहनशीलता आणि गुंतवणूक क्षितिजावर आधारित त्यांच्या मालमत्तेचे मिश्रण – जसे की 60:40 किंवा 70:30 इक्विटी-कर्ज गुणोत्तर – निश्चित करावे. धवन जोखीम सहनशीलता वैज्ञानिकदृष्ट्या मोजण्यासाठी सायकोमेट्रिक साधनांचा वापर करण्याची शिफारस करतात.
जोखीम व्यवस्थापनासाठी नियमित पोर्टफोलिओ पुनर्संतुलन देखील महत्त्वाचे आहे. यामध्ये उत्कृष्ट कामगिरी करणाऱ्या मालमत्ता वर्गांमध्ये गुंतवणूक कमी करणे आणि कमी कामगिरी करणाऱ्या मालमत्ता वर्गांमध्ये गुंतवणूक वाढवणे समाविष्ट आहे.
शेवटी, किमती वारंवार तपासणे टाळा. “अनेक जुन्या गुंतवणूकदारांनी रिअल इस्टेटमध्ये जास्त पैसे कमावले कारण त्यांनी त्यांची गुंतवणूक दीर्घकाळासाठी ठेवली आणि अल्पकालीन चढउतारांकडे दुर्लक्ष केले,” राघव म्हणतात.
