रविवार, 8 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
Jana Gana Mana vs Vande Mataram difference : राष्ट्रीय सणात किंवा सरकारी कार्यक्रमात ‘जन गण मन’ किंवा ‘वंदे मातरम’ सुरू होताच आपण त्वरित उभे राहतो. देशप्रेमाची ही भावना अत्यंत स्वाभाविक आहे. परंतु, कायदेशीर आणि घटनात्मक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास राष्ट्रगीत (National Anthem) आणि राष्ट्रीयगीत (National Song) गाण्याचे आणि वाजवण्याच्या नियमांमध्ये मोठा फरक आहे. बऱ्याच लोकांना माहिती नसल्यामुळे ते दोन्हीसाठी समान नियम लागू करतात, ज्यामुळे संभ्रमाची परिस्थिती निर्माण होते.
गुरू रवींद्रनाथ टागोरांचे ‘जन गण मन’ हे भारताचे राष्ट्रगीत आहे, तर बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांनी लिहिलेले ‘वंदे मातरम’ हे आपले राष्ट्रीयगीत आहे. दोन्ही रचना आपल्या देशाची मान, शान आणि अभिमान आहेत. दोन्हीला संविधान सभेत समान दर्जा देण्यात आला होता. असे असूनही, ते गाण्याची वेळमर्यादा, कायदेशीर बंधन आणि उभे राहण्याच्या नियमांमध्ये स्पष्ट फरक आहे. राष्ट्रगीत आणि राष्ट्रीयगीताशी संबंधित काही आवश्यक नियम जाणून घेऊया, जे प्रत्येक नागरिकाला माहीत असले पाहिजेत.
राष्ट्रगीत (‘जन गण मन’) हे देशाचे अधिकृत घटनात्मक प्रतीक आहे. ते गाण्यासाठी नियमानुसार ५२ सेकंदांचा वेळ आणि सावधान मुद्रेत उभे राहण्याचे कडक नियम ठरवून दिले आहेत. दुसरीकडे, राष्ट्रीयगीत (‘वंदे मातरम’) हे आपल्या स्वातंत्र्यलढ्याच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक चेतनेचे प्रतीक आहे. ते गाण्यासाठी कोणतीही ठराविक वेळमर्यादा किंवा कडक कायदेशीर बंधन नाही.
कायद्यानुसार (Prevention of Insults to National Honour Act, 1971), राष्ट्रगीताचा जाणीवपूर्वक अपमान करणे किंवा ते गाण्यापासून रोखणे हा दंडनीय गुन्हा आहे. यासाठी शिक्षा आणि दंडाची तरतूद आहे.
स्वातंत्र्याच्या लढ्यात ‘वंदे मातरम’ हे क्रांतिकारकांचे मुख्य नारे होते आणि त्याचे ऐतिहासिक महत्त्व अतुलनीय आहे. परंतु, घटनात्मक आणि कायदेशीरदृष्ट्या राष्ट्रगीत गाण्यासाठी कोणतीही निश्चित वेळमर्यादा नाही आणि त्यासाठी कोणतीही विशेष संहिता (Code) तयार केलेली नाही. सर्वोच्च न्यायालय आणि गृह मंत्रालयाच्या स्पष्टीकरणानुसार, राष्ट्रीयगीत वाजत असताना उभे राहणे हा नैतिक आदराचा विषय आहे. मात्र, तसे न केल्यास कोणतीही कायदेशीर कारवाई किंवा गुन्हा दाखल होत नाही.
राष्ट्रगीत (‘जन गण मन’): मुळात बंगाली भाषेत लिहिले गेले होते आणि ते पहिल्यांदा १९११ मध्ये काँग्रेसच्या कलकत्ता अधिवेशनात गायले गेले होते. २४ जानेवारी १९५० रोजी संविधान सभेने याला अधिकृतपणे राष्ट्रगीत म्हणून स्वीकारले.
राष्ट्रीयगीत (‘वंदे मातरम’): हे बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या प्रसिद्ध ‘आनंदमठ’ या कादंबरीतून घेतले गेले आहे. हे संस्कृत आणि बंगालीचे संमिश्र रूप आहे. हे पहिल्यांदा १८९६ मध्ये गायले गेले होते.
१५ ऑगस्ट २०२६ रोजी संपूर्ण देश स्वातंत्र्यदिन साजरा करणार आहे. या प्रसंगी देशभक्तीने ओतप्रोत भरलेले लोक राष्ट्रीयगीत आणि राष्ट्रगीत गातील. राष्ट्रगीतासाठी कायदेशीर नियम, सावधान मुद्रेत उभे राहण्याचा आदेश आणि ५२ सेकंदांचा ठरलेला वेळ आहे. दुसरीकडे, राष्ट्रीयगीत हे आपल्या राष्ट्रीय चेतनेचे आणि श्रद्धेचे प्रतीक आहे, जे गाण्यासाठी कोणतीही कायदेशीर वेळमर्यादा किंवा बंधन ठरवलेले नाही. राष्ट्रीयगीत सुरू असताना उभे राहणे हे देशप्रेम आणि आदराच्या भावनेशी जोडलेले आहे, तर राष्ट्रीयगीताच्या वेळी उभे राहणे हे कायदेशीर आणि घटनात्मकदृष्ट्या अनिवार्य आहे.
