मंगळवार, 10 नोव्हेंबर 2026
अँडोक्राईन डिस्टरप्टिंग केमिकल्स प्रजनन क्षमतेवर कसा परिणाम करतात? जाणून घ्या तज्ज्ञांनी दिलेली सविस्तर माहिती
EDCs: आजच्या काळात वंध्यत्व ही अत्यंत गंभीर सार्वजनिक आरोग्य समस्या बनली आहे, आणि तरीही लोकांचे त्याकडे फारसे लक्ष गेलेले नाही. आज जगभरातील दर ६ पैकी १ व्यक्ती आपल्या आयुष्यात कधी ना कधी वंध्यत्वाचा सामना करते. दुसरीकडे, जगातील जवळपास १०० टक्के लोकांच्या शरीरात ‘अँडोक्राईन डिस्टरप्टिंग केमिकल्स’ (EDCs) म्हणजेच शरीरातील हार्मोन्समध्ये अडथळा आणणारी रसायने तपासणीत आढळून येत आहेत. या दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी घडणे हा निव्वळ योगायोग नाही. उलट, वैज्ञानिक पुरावे आता स्पष्टपणे दाखवून देत आहेत की, वंध्यत्वाच्या समस्येमागे EDCs हे काही किरकोळ कारण नाही. याविषयी डॉ हितेशा रामनानी रोहिरा, कन्सल्टन्ट, आयव्हीएफ, कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल, मुंबई यांनी सविस्तर माहिती दिली आहे.
रसायनांमध्ये शरीराच्या हार्मोनल प्रणालीत थेट ढवळाढवळ करण्याची मोठी क्षमता असते. सर्वात चिंतेची बाब म्हणजे ही रसायने शोधण्यासाठी कुठे दूर जाण्याची गरज नाही, कारण ती आधीच आपल्या सभोवताली प्रत्येक ठिकाणी हजर आहेत. खाण्यापिण्याचे डबे व प्लास्टिकच्या बाटल्या, रोजच्या वापराच्या वस्तू, सौंदर्य प्रसाधने आणि शेतात वापरली जाणारी कीटकनाशके व रसायने या सर्व गोष्टींमध्ये ही रसायने असतात. त्यामुळे इच्छा असूनही, सामान्य माणसाला या रसायनांच्या संपर्कात येण्यापासून स्वतःला पूर्णपणे रोखणे अशक्य आहे.
वंध्यत्वामागची खरी कारणे समजून घ्यायची असतील, तर केवळ वैद्यकीय किंवा क्लिनिकल तपासण्यांपलीकडे जाऊन विचार करावा लागेल. आपल्या सभोवतालच्या पर्यावरणातील घातक घटक, जसे की EDCs म्हणजेच हार्मोन्स बिघडवणारी रसायने आणि त्यांचा मानवी प्रजनन क्षमतेवर होणारा गंभीर परिणाम, याविषयी लोकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर जागरूकता निर्माण करणे ही आजच्या काळाची अत्यंत महत्त्वाची गरज आहे.
अँडोक्राईन डिस्टरप्टर्स ज्यांना ‘अँडोक्राईन ॲक्टिव्ह सबस्टान्सेस’ किंवा ‘अँडोक्राईन डिस्टरप्टिंग कंपाउंड्स’ म्हणूनही ओळखले जाते, ही अशी रसायने आहेत जी आपल्या शरीरातील हार्मोन्सच्या नैसर्गिक कार्यामध्ये, त्यांच्या चयापचय प्रक्रियेत आणि शरीरात त्यांच्या निर्मितीच्या प्रक्रियेत थेट अडथळा आणतात. जेव्हा हा अडथळा निर्माण होतो, तेव्हा शरीराचे संपूर्ण कार्य ज्यावर अवलंबून असते ते हार्मोन्सचे संतुलन पूर्णपणे बिघडते. धक्कादायक बाब म्हणजे, याचे घातक परिणाम फक्त त्या एका व्यक्तीपुरतेच मर्यादित राहत नाहीत, तर याचा पुढील पिढ्यांवर काय परिणाम होईल याबद्दलही आता जगभरात मोठी चिंता व्यक्त केली जात आहे.
या श्रेणीमध्ये अनेक रसायने येतात. ‘बायस्फेनॉल ए’ (Bisphenol A – BPA) आणि ‘थॅलेट्स’ (Phthalates) ही रसायने सामान्यतः अन्नपदार्थांच्या पॅकेजिंगमध्ये आढळतात आणि अन्न प्रक्रियेदरम्यान ती अन्नामध्ये सहज पोहोचू शकतात. कीटकनाशके, विशेषतः ‘ऑर्गनोफॉस्फेट’ (Organophosphate) आणि ‘ऑर्गनोक्लोराईड’ (Organochloride) कंपाउंड्स, मानवी प्रजनन क्षमतेवर अत्यंत घातक परिणाम करण्यासाठी कारणीभूत ठरतात. याशिवाय, ‘डायॉक्सिन्स’ आणि डायॉक्सिनसारखी इतर कंपाउंड्स प्रामुख्याने कचरा अनियंत्रित पद्धतीने जाळल्यामुळे, अचानक लागणाऱ्या आगींमुळे आणि कचऱ्याच्या भस्मीकरणामुळे हवेत निर्माण होतात; ज्यांचा मानवी शरीरात प्रवेश मुख्यतः दूषित अन्न आणि प्रदूषित पर्यावरणाद्वारे होतो.
आपण अनेक मार्गांनी या रसायनांच्या संपर्कात येऊ शकतो. प्लास्टिक, कीटकनाशके, औद्योगिक रसायने, आग रोखणारी रसायने, वैयक्तिक देखभालीच्या वस्तू, दूषित अन्न व पाणी, हवा, घरातील धूळ, त्वचेचा थेट संपर्क आणि अगदी गर्भाशयात असतानाच होणारा संपर्क — या सर्व गोष्टी यामध्ये कारणीभूत ठरतात. ही रसायने आपल्या दैनंदिन जीवनाचा इतका अविभाज्य भाग बनली आहेत की, त्यांच्यापासून स्वतःला पूर्णपणे दूर ठेवणे खरोखरच अत्यंत कठीण झाले आहे.
प्रजनन क्षमतेवर होणारा हा विपरीत परिणाम पुरुष आणि स्त्री या दोघांवरही होतो. स्त्रियांमध्ये, हार्मोन्समधील बिघाडामुळे अंड्यांच्या परिपक्व होण्याच्या प्रक्रियेत अडथळा येऊ शकतो, स्त्रीबीज तयार न होण्याची समस्या उद्भवू शकते, तसेच गर्भाशयाचे विकार, एंडोमेट्रिओसिस, ओव्हरीचे कार्य अकाली बंद पडणे आणि भ्रूणातील दोष यांसारख्या गंभीर समस्या निर्माण होऊ शकतात. एवढेच नाही तर यामुळे आयव्हीएफ उपचार प्रभावी होण्याचा दरही कमी होतो. संशोधनातून असेही समोर आले आहे की, EDCs च्या संपर्कात आल्यामुळे ‘अँटी-म्युलेरियन हार्मोन’ची पातळी कमी होते, अंड्यांची गुणवत्ता खराब होते, गर्भपाताचा धोका वाढतो आणि वंध्यत्वाच्या उपचारांद्वारे निरोगी बाळ जन्माला येण्याची शक्यता कमालीची घटते.
पुरुषांच्या बाबतीतही परिस्थिती तितकीच चिंताजनक आहे. EDCs च्या संपर्कात आल्यामुळे शुक्राणूंची गुणवत्ता खराब होते, शुक्राणूंची संख्या घटते आणि त्यांची गतिशीलता कमी होते. गेल्या पाच दशकांमध्ये जगभरातील पुरुषांमधील शुक्राणूंची संख्या निम्म्याहून अधिक कमी झाली आहे, आणि हा घसरणीचा वेग दिवसेंदिवस वाढत आहे. या आकड्यांकडे दुर्लक्ष करणे खरोखरच अशक्य आहे. त्यामुळेच, ‘अँडोक्राईन डिस्टरप्टिंग केमिकल्स’चा शरीराशी येणारा संपर्क कमी करणे आणि त्यांच्या घातक परिणामांविषयी समाजात जागरूकता निर्माण करणे, मानवी प्रजनन क्षमतेचे रक्षण करण्यासाठी अत्यंत मोलाची भूमिका बजावू शकते.
Ans: EDCs म्हणजे शरीरातील हार्मोन्सच्या नैसर्गिक निर्मिती, कार्य किंवा नियमनात हस्तक्षेप करू शकणारी रसायने. ही रसायने काही प्लास्टिक, सौंदर्यप्रसाधने, कीटकनाशके, औद्योगिक पदार्थ आणि इतर दैनंदिन वस्तूंमध्ये आढळू शकतात.
Ans: संशोधनात काही EDCs आणि शुक्राणूंच्या गुणवत्तेतील बदल यांच्यात संबंध आढळला आहे. मात्र प्रत्येक व्यक्तीमध्ये असा परिणाम होईलच असे नाही आणि केवळ रसायनांच्या संपर्कावरून वंध्यत्वाचे कारण निश्चित करता येत नाही.
Ans: दैनंदिन जीवनात सर्व संपर्क पूर्णपणे टाळणे कठीण असू शकते. मात्र अन्न गरम करण्यासाठी प्लास्टिकचा अयोग्य वापर टाळणे, शक्य तिथे सुरक्षित स्टोरेज पर्याय वापरणे आणि रसायनांचा अनावश्यक संपर्क कमी करणे उपयोगी ठरू शकते.
