राज्यातील हवामानात होतोय बदल; मराठवाडा, विदर्भ तापतोय तर कोकणात होते अतिवृष्टी

तापमान आणि पावसाच्या बदलत्या स्वरूपावरून एखाद्या प्रदेशात कोणती पिके योग्य ठरतील, पेरणीचा कालावधी कोणता असावा आणि सिंचनासाठी किती पाणी लागेल, हे निश्चित करण्यास मदत होऊ शकते.

• कोकणातील आर्द्र हवामान क्षेत्राचा विस्तार
• भविष्यातील नियोजनासाठी निष्कर्ष महत्त्वाचे
• स्वतंत्र धोरणे आखण्याची गरज

मुंबई : भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या (आयएमडी) नव्या अभ्यासानुसार, महाराष्ट्राच्या हवामानात दोन परस्परविरोधी दीर्घकालीन बदल दिसून येत आहेत. राज्याच्या अंतर्गत भागांतील काही प्रदेश अधिक उष्ण आणि कोरडे होत असून, कोकण किनारपट्टीवरील अतिवृष्टी हवामान क्षेत्राचा विस्तार होत आहे. राज्यभरातील पाऊस आणि तापमानाच्या बदलत्या स्वरूपामुळे शेती, जलव्यवस्थापन आणि हवामानविषयक आपत्तींच्या तयारीसमोरील आव्हाने वाढत असल्याचे या निष्कर्षातून स्पष्ट झाले आहे.

महाराष्ट्रासाठी यंदाचा पावसाळा कठीण ठरला असताना हा इशारा समोर आला आहे. २६ सप्टेंबरपर्यंत राज्यातील ३५८ तालुक्यांपैकी ३०५ तालुक्यांत दुष्काळ जाहीर करण्यात आला. हंगामी पाऊस सरासरीपेक्षा १९ टक्के कमी झाला. एल निनोची स्थिती असलेल्या या वर्षात देशभरातील पावसातही १२.६ टक्क्यांची घट नोंदवण्यात आली. एल निनोमुळे सामान्यतः नैऋत्य मोसमी पावसावर प्रतिकूल परिणाम होतो. हा अभ्यास गेल्या सात दशकांतील हवामानविषयक आकडेवारीवर आधारित आहे. यात १९६१-१९९० आणि १९९१-२०२० या सलग ३० वर्षांच्या दोन कालखंडांतील भारताच्या हवामान क्षेत्रांमध्ये झालेल्या बदलांचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.

कोकणातील आर्द्र हवामान क्षेत्राचा विस्तार

महाराष्ट्राच्या अंतर्गत भागांत हवामान अधिक उष्ण आणि कोरडे होत असताना पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थिती वेगळी आहे. अभ्यासानुसार, कोकण, गोवा, किनारी कर्नाटक आणि केरळमध्ये उष्णकटिबंधीय मान्सून हवामान क्षेत्राचा विस्तार होत आहे. या भागात हंगामात मोठ्या प्रमाणावर पाऊस पडतो. व्यापक भौगोलिक स्तरावर संशोधकांना असेही आढळले की, उत्तर भारतातील मैदानी प्रदेशांमध्ये पावसाचे प्रमाण कमी होत आहे, तर दक्षिण भारतात त्यात वाढ होत आहे.

भविष्यातील नियोजनासाठी निष्कर्ष महत्त्वाचे

तापमान आणि पावसाच्या बदलत्या स्वरूपावरून एखाद्या प्रदेशात कोणती पिके योग्य ठरतील, पेरणीचा कालावधी कोणता असावा आणि सिंचनासाठी किती पाणी लागेल, हे निश्चित करण्यास मदत होऊ शकते. ज्या भागांत तापमान अधिक आणि पाऊस कमी आहे, तेथे उपलब्ध पाण्याचे संवर्धन करणे आणि दुष्काळाचा सामना करण्यासाठी सज्ज राहणे अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहे.

स्वतंत्र धोरणे आखण्याची गरज

महाराष्ट्राच्या संदर्भात या निष्कर्षांवरून राज्यातील वेगवेगळ्या भागांसाठी स्वतंत्र धोरणे आखण्याची गरज अधोरेखित होते. मराठवाडा आणि पश्चिम विदर्भात उष्णता व दुष्काळाचा सामना करण्याची क्षमता वाढवणे, पीक नियोजन सुधारणे आवश्यक आहे.

Drought Affected Students : दुष्काळग्रस्त विद्यार्थ्यांना मोठा दिलासा! आता परीक्षा अर्जासाठी ‘झिरो चलन’ सुविधा

पर्जन्यमानातील बदल विचारात घ्या

हंगामी पावसातील तूट व अतिवृष्टीसह पावसाशी संबंधित अन्य धोक्यांसाठीही तयारी ठेवावी लागेल. शेती आणि जलसुरक्षेसंदर्भातील निर्णय घेताना संपूर्ण राज्याची किंवा एखाद्या मोठ्या भौगोलिक क्षेत्राची सरासरी आकडेवारी हाच एकमेव आधार असू नये, यावरही या अभ्यासात भर देण्यात आला आहे. शेजारील प्रदेशांमध्येही हवामानाचे स्वरूप बदलू शकते.

FAQ

राज्यात हवामानात नेमका काय बदल होतोय?
– Two Extreme Pattern – एकाच राज्यात दोन ऋतू -आजचा दिवस – 25 ऑक्टोबर 2026 – रविवार:पुणे: सध्या 25°C Fair – पण दिवसा 34°C – रात्री 22°C – Humidity 65% – Partly Cloudy – AQI 177 Unhealthy – पाऊस 10% शक्यता

कोकणात अतिवृष्टी का होते? कुठे पाऊस पडतोय?
– कोकणात परतीचा पाऊस नाही तर – स्थानिक ढग + अरबी समुद्रातील ओलावा:IMD Yellow Alert – 22 ते 26 ऑक्टोबर – मुंबई, ठाणे, पालघर, रायगड – Hot and Humid + दुपारी गडगडाटी पाऊस

मराठवाडा, विदर्भ का तापतोय? किती ताप वाढला?
– संपूर्ण हंगामाचा आकडा (1 जून – 30 सप्टेंबर 2026). राज्यात एकूण 804.4 mm पाऊस – सरासरी 994.5 mm – 19% तूट – Officially Normal पण – जवळजवळ दुष्काळ. मराठवाडा: -39% तूट – सर्वात जास्त – छत्रपती संभाजीनगर, जालना, परभणी, बीड, हिंगोली, नांदेड, लातूर.