पुण्यातील ‘क्वप्रयोग’ची स्वदेशी अणुघड्याळ निर्मितीत भरारी!
अणुघड्याळ हे अत्यंत अचूक वेळमापन करणारे उपकरण असून, उपग्रहांकडून मिळणारे दिशादर्शनाचे संकेत, दूरसंचार यंत्रणा आणि संरक्षणविषयक प्रणालींच्या कार्यक्षमतेत त्याची महत्त्वाची भूमिका असते. भारताची स्वदेशी ‘नाविक’ दिशादर्शन प्रणालीही अणुघड्याळाच्या अचूक वेळमापनावर अवलंबून आहे. भविष्यात कमी उंचीवरील कक्षेत फिरणाऱ्या उपग्रहांच्या वाढत्या संख्येमुळे आकाराने लहान, कमी ऊर्जा वापरणारी आणि अधिक अचूक अणुघड्याळे विकसित करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
क्वप्रयोगने ‘कोहेरंट पॉप्युलेशन ट्रॅपिंग’ (सीपीटी) तंत्रज्ञानाचा वापर करून हा नमुना विकसित केला आहे. कंपनीच्या प्रयोगशाळेतील चाचण्यांनुसार, या प्रणालीने एका सेकंदाच्या कालावधीत ३ × १०⁻¹⁰ इतकी वारंवारता स्थिरता दर्शविली आहे. तर १०० ते १,००० सेकंदांच्या कालावधीत ही स्थिरता सुमारे २ × १०⁻¹¹ इतकी नोंदविण्यात आली. स्वतंत्रपणे कार्यरत असलेल्या स्फटिक दोलकाच्या तुलनेत एक हजार सेकंदांच्या कालावधीत स्थिरतेत सुमारे ५० पट सुधारणा झाल्याचा कंपनीचा दावा आहे. या नमुन्याने तंत्रज्ञान सज्जतेचा चौथा स्तर (टीआरएल-४) गाठला आहे.
डॉ. जय मंगाओनकर आणि डॉ. राहुल सावंत यांनी २०२४ मध्ये या कंपनीची स्थापना केली. कंपनीला आयसर पुणे येथील आय-हब क्वांटम टेक्नॉलॉजी फाउंडेशन आणि आयआयटी मद्रास इनक्युबेशन सेल येथे इनक्युबेशन मिळाले आहे. केंद्र सरकारच्या राष्ट्रीय क्वांटम अभियानांतर्गतही तंत्रज्ञान विकासाला पाठबळ मिळत आहे. भारताला उच्च क्षमतेची अणुघड्याळे विकसित करण्यासाठी सध्या आयात आणि परदेशी तंत्रज्ञानावर अवलंबून राहावे लागते. ही अवलंबित्वाची स्थिती कमी करून देशातच अशा उपकरणांची निर्मिती करण्याचा कंपनीचा प्रयत्न आहे. प्रयोगशाळेतील नमुन्याचे लघुरूप उत्पादनात रूपांतर करताना त्याची कार्यक्षमता, विश्वासार्हता, आकार आणि ऊर्जा वापर यांवर भर दिला जाणार आहे. पुण्यातून विकसित होणारे हे तंत्रज्ञान देशाच्या अवकाश आणि क्वांटम तंत्रज्ञान क्षेत्रासाठी महत्त्वाचे योगदान ठरू शकते.
Paper Leak Case: आता खऱ्या अर्थाने फास आवळला! NEET पेपरफुटीतील नांदेडच्या आरोपीसह १४ जणांविरुद्ध
Ans: पुण्यातील ‘क्वप्रयोग प्रायव्हेट लिमिटेड’ या डीप-टेक स्टार्टअपने अवघ्या सात महिन्यांत रुबिडियम-८७ या मूलद्रव्यावर आधारित अणुघड्याळाचा प्रयोगशाळास्तरावरील नमुना विकसित केला आहे.
Ans: या तंत्रज्ञानाचा उपयोग उपग्रह दिशादर्शन (विशेषतः भारताची स्वदेशी 'नाविक' प्रणाली), अवकाश संशोधन, दूरसंचार आणि संरक्षण क्षेत्रातील अचूक वेळमापनासाठी होणार आहे.
Ans: ‘कोहेरंट पॉप्युलेशन ट्रॅपिंग’ (CPT) तंत्रज्ञानावर आधारित या नमुन्याने टीआरएल-४ स्तर गाठला असून, नेहमीच्या स्फटिक दोलकाच्या तुलनेत याची स्थिरता ५० पट अधिक आहे.






