फोटो सौजन्य- pinterest
ग्रहण ही एक सामान्य पण आकर्षक खगोलशास्त्रीय घटना आहे. सूर्यग्रहण असो वा चंद्रग्रहण, या दोन्हीसाठी सूर्य, पृथ्वी आणि चंद्र विशिष्ट स्थितीत असणे आवश्यक असते. म्हणूनच सूर्यग्रहण नेहमी अमावस्येच्या आसपास आणि चंद्रग्रहण नेहमी पौर्णिमेच्या आसपास होते. यावर्षातील म्हणजे 2026 मधील पहिले सूर्यग्रहण सूर्यग्रहण देखील अमावस्येच्या दिवशी झाले होते, तर वर्षातील शेवटचे चंद्रग्रहण पौर्णिमेच्या दिवशी, म्हणजेच रक्षाबंधनाला होणार आहे. मात्र तुम्हाला कधी असा प्रश्न पडला आहे का की, ग्रहणांचा या दोन विशेष तारखांशी इतका जवळचा संबंध का असतो? इतर कोणत्याही तारखांना ग्रहण का होत नाही? या प्रश्नाचे उत्तर विज्ञान आणि आपल्या पौराणिक कथांमध्ये, दोन्ही ठिकाणी अतिशय रंजक पद्धतीने दिले आहे.
खगोलशास्त्रानुसार, जेव्हा चंद्र सूर्य आणि पृथ्वीच्या मध्ये येतो, तेव्हा सूर्यग्रहण होते. या स्थितीत, चंद्राची सावली पृथ्वीच्या काही भागांवर पडते, ज्यामुळे सूर्याचा काही भाग किंवा संपूर्ण सूर्य झाकला जातो. ही परिस्थिती केवळ अमावस्येच्या आसपासच घडू शकते, कारण अमावस्येच्या वेळी चंद्र पृथ्वी आणि सूर्य या दोघांच्याही साधारणपणे एकाच दिशेत असतो. परंतु, चंद्राची कक्षा पृथ्वीच्या कक्षेपासून सुमारे ५ अंशांनी कललेली असल्यामुळे, चंद्राची सावली बहुतेक वेळा पृथ्वीच्या वर किंवा खाली जाते, त्यामुळे दर महिन्याला अमावस्येला ग्रहण होत नाही.
चंद्रग्रहण हे सूर्यग्रहणाच्या अगदी उलट असते. या ग्रहणात, पृथ्वी सूर्य आणि चंद्र यांच्यामध्ये येते. सूर्यप्रकाश थेट चंद्रापर्यंत पोहोचू शकत नाही आणि पृथ्वीची सावली चंद्रावर पडते. ही परिस्थिती केवळ पौर्णिमेच्या वेळीच शक्य असते, कारण पौर्णिमेला सूर्य आणि चंद्र पृथ्वीच्या जवळजवळ विरुद्ध बाजूंना असतात. मात्र इथेही प्रत्येक पौर्णिमेला चंद्रग्रहण होत नाही. चंद्राच्या कक्षेच्या तिरछेपणामुळे, त्याची सावली अनेकदा पृथ्वीच्या सावलीच्या वर किंवा खाली जाते. त्यामुळे, ग्रहण होण्यासाठी सूर्य, पृथ्वी आणि चंद्र योग्य स्थितीत असणे आवश्यक असते.
हिंदू पौराणिक कथेमध्ये ग्रहणांविषयी एक खूप प्रसिद्ध कथा आहे. या कथेचा संबंध समुद्रमंथन आणि अमृतप्राप्तीशी जोडलेला आहे. आख्यायिकेनुसार, जेव्हा देव आणि दानवांच्या समुद्रमंथनातून अमृत निर्माण झाले, तेव्हा भगवान विष्णूंनी ते देवांना देण्याचे ठरवले. याच काळात, स्वरभानू नावाच्या एका असुराने देवतेचे रूप धारण केले, तो त्यांच्यामध्ये बसला आणि त्याने ते अमृत प्राशन केले. असे म्हटले जाते की, सूर्य आणि चंद्राने त्याला ओळखले आणि भगवान विष्णूंना त्याच्याविषयी माहिती दिली. त्यानंतर भगवान विष्णूंनी आपल्या सुदर्शन चक्राने स्वरभानूचे शीर धडापासून वेगळे केले. दरम्यान, अमृताचे काही थेंब त्याच्या शरीरात शिरले होते. त्यामुळे त्याचे शीर आणि धड अमर झाले. त्याच्या शीराला राहू आणि धडाला केतू म्हटले जाऊ लागले.
पौराणिक कथेनुसार, सूर्य आणि चंद्राने भगवान विष्णूला राहूची ओळख सांगितल्यामुळे तो त्यांच्यावर क्रोधित झाला. असे म्हटले जाते की, यामुळेच राहू वेळोवेळी सूर्य आणि चंद्राला गिळण्याचा प्रयत्न करतो. जेव्हा राहू सूर्याला गिळण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा सूर्यग्रहण होते. जेव्हा राहू चंद्राला गिळतो, तेव्हा चंद्रग्रहण होते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: अमावस्येला चंद्र पृथ्वी आणि सूर्याच्या मध्ये येतो. या वेळी तिन्हींची स्थिती योग्य जुळल्यास चंद्राची सावली पृथ्वीवर पडते आणि सूर्यग्रहण होते.
Ans: सूर्यग्रहणात चंद्र सूर्य आणि पृथ्वीच्या मध्ये येतो, तर चंद्रग्रहणात पृथ्वी सूर्य आणि चंद्राच्या मध्ये येते.
Ans: सूर्य, पृथ्वी आणि चंद्र यांची विशिष्ट स्थिती आणि जवळपास सरळ रेषेत जुळणी होणे आवश्यक असते.
.png "Videos"){kind=small}
