शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
छठ पूजा ही सूर्यदेव आणि छठी मैया (षष्ठी देवी) यांच्या उपासनेला समर्पित असलेली एक प्राचीन हिंदू परंपरा असून तिच्यामागे राजा प्रियव्रत आणि राणी मालिनी यांची कथा ही सर्वात प्रमुख पौराणिक आख्यायिका मानली जाते. याशिवाय रामायण आणि महाभारत काळातील अनेक महत्त्वाच्या घटनांशीही या सणाचा संबंध जोडला जातो. या सणाच्या उत्पत्तीमागील सविस्तर पौराणिक कथा जाणून घेऊयात.
ब्रह्मवैवर्त पुराण आणि देवी भागवत पुराणानुसार, छठ पूजेची सुरुवात राजा प्रियव्रत यांच्या काळापासून झाली. निपुत्रिक राजाचे दुःख स्वायंभुव मनूचे पुत्र राजा प्रियव्रत आणि त्यांची पत्नी राणी मालिनी यांना अनेक वर्षे संतान नव्हते. त्यामुळे ते अत्यंत दुःखी होते. त्यांना महर्षी कश्यप यांचा यज्ञ करण्याचा सल्ला दिला. संतानप्राप्तीसाठी राजाने महर्षी कश्यप यांच्या मार्गदर्शनाखाली पुत्रेष्टी यज्ञ केला. यज्ञाची खीर ग्रहण केल्यानंतर राणी मालिनी गरोदर राहिली, परंतु दुर्दैवाने तिने एका मृत पुत्राला जन्म दिला.
पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन राजा प्रियव्रत मृत बालकाचा देह घेऊन स्मशानात गेले आणि स्वतःचे प्राण त्यागण्यास सज्ज झाले. त्याच वेळी ब्रह्माची मानसकन्या आणि प्रकृतीच्या सहाव्या अंशातून उत्पन्न झालेली देवी षष्ठी (देवसेना) तेथे प्रकट झाली. देवीने आपल्या स्पर्शाने त्या मृत बालकाला पुन्हा जीवित केले. तिने राजाला आपली ओळख बालकांचे रक्षण करणारी माता अशी करून दिली आणि कार्तिक शुद्ध षष्ठीला आपली पूजा करण्याचा आदेश दिला. राजाने अत्यंत भक्तीभावाने हे व्रत केले, ज्यामुळे या लोककल्याणकारी उत्सवाची सुरुवात झाली.
रामायणातील कथेनुसार, चौदा वर्षांचा वनवास आणि लंका विजयानंतर प्रभू श्रीराम आणि माता सीता अयोध्येत परतले, तेव्हा त्यांनी छट पूजेचे व्रत केले होते. प्रभू श्रीराम हे सूर्यवंशी होते. अयोध्येतील राज्यकारभार आणि प्रजेच्या सुख-समृद्धीसाठी त्यांनी कार्तिक महिन्यातील शुक्ल पक्षाच्या षष्ठी तिथीला उपवास ठेवून शरयू नदीच्या तीरावर सूर्यदेवाची उपासना केली. बिहारमधील मुंगेर येथे गंगा नदीच्या पात्रात माता सीतेने छठ व्रत केल्याची मान्यता आहे, जिथे आजही ‘सीताचरण मंदिर’ प्रसिद्ध आहे.
महाभारतामध्ये छट पूजेशी संबंधित दोन महत्त्वाच्या कथा आढळतात:
अंग देशाचा (सध्याचे बिहारमधील भागलपूर) राजा कर्ण हा सूर्यदेवाचा परम भक्त होता. तो दररोज सकाळी कमरभर पाण्यात उभे राहून सूर्यदेवाला अर्घ्य देत असे. सूर्यदेवाच्या कृपेनेच तो महान योद्धा बनला आणि छठ पूजेमध्ये पाण्यात उभे राहून अर्घ्य देण्याची परंपरा येथूनच रूढ झाली.
द्यूत क्रीडेत सर्व राज्य गमावल्यानंतर जेव्हा पांडव वनात भटकत होते, तेव्हा द्रौपदीने संकटातून मुक्तता आणि हरवलेले राज्य परत मिळवण्यासाठी छठ व्रत केले होते. या व्रताच्या प्रभावाने पांडवांना त्यांचे वैभव पुन्हा प्राप्त झाले. या पौराणिक कथांचे आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व मोठे आहे. या सर्व कथांमधून सूर्य हा ऊर्जेचा आणि जीवनाचा मुख्य स्रोत असल्याचे अधोरेखित होते. पीक कापणीनंतर निसर्गाचे आभार मानण्याचा हा एक मार्ग आहे.
छठी मैयाला सूर्यदेवाची बहीण आणि मुलांची रक्षक मानले जाते. त्यामुळे कुटुंबाच्या आरोग्यासाठी आणि दीर्घायुष्यासाठी हे व्रत अत्यंत श्रद्धेने पाळले जाते.
जगातील हा एकमेव सण आहे ज्यामध्ये केवळ उगवत्या सूर्यालाच नाही, तर मावळत्या सूर्यालाही अर्घ्य देऊन जीवनातील चढ-उतारांचा सन्मान केला जातो.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: छठ पूजा सूर्यदेव आणि छठी मैया म्हणजेच षष्ठी देवी यांना समर्पित आहे.
Ans: राजा प्रियव्रत आणि राणी मालिनी यांच्या कथेला छठ पूजेच्या प्रमुख पौराणिक कथांपैकी एक मानले जाते.
Ans: महाभारतातील सूर्यपुत्र कर्ण आणि द्रौपदी यांच्या सूर्योपासनेच्या कथांचा छठ पूजेशी संबंध जोडला जातो.
