Hindu Puja Naivedya: रोज देवाला नैवेद्य दाखवलेच पाहिजे का? काय सांगतं धर्मशास्त्र

हिंदू धर्मातील दैनंदिन पूजाविधीमध्ये नैवेद्याला विशेष महत्त्व आहे. सकाळची किंवा संध्याकाळची पूजा झाल्यानंतर देवाला अन्न, फळे, दूध, साखर, खडीसाखर किंवा घरात तयार केलेला सात्त्विक पदार्थ अर्पण करण्याची परंपरा आहे. देवाला अर्पण केलेले हे अन्न नंतर प्रसाद म्हणून ग्रहण केले जाते.

• नैवेद्य म्हणजे देवतेला भक्तिभावाने अर्पण केलेले अन्न.
• ‘अन्न हे पूर्णब्रह्म’ मानून अन्नाचा आदर करण्याचा संस्कार नैवेद्यातून होतो
• हिंदू धर्मात देवाला नैवेद्य अर्पण करण्याची प्राचीन परंपरा आहे.

 

नैवेद्य दाखवण्यामागे केवळ धार्मिक विधी नसून त्यामागे कृतज्ञता, समर्पण, अन्नाबद्दल आदर आणि ईश्वराशी असलेले नाते व्यक्त करण्याची भावना आहे. आपण जे अन्न खातो ते आपल्या कष्टाने मिळाले असले तरी त्यामागे निसर्ग, अन्नधान्य पिकवणारा शेतकरी, पाऊस, सूर्यप्रकाश, पृथ्वी आणि असंख्य घटकांचा सहभाग असतो. त्यामुळे जेवण करण्यापूर्वी अन्नाचा पहिला भाग ईश्वराला अर्पण करणे म्हणजे ‘हे सर्व तुझ्या कृपेने मिळाले आहे’ अशी नम्र भावना व्यक्त करणे होय.

नैवेद्य म्हणजे नेमके काय?

‘नैवेद्य’ म्हणजे देवतेला भक्तिभावाने अर्पण केलेले अन्न. पूजेच्या वेळी देवासमोर ठेवलेले अन्न म्हणजे नैवेद्य आणि देवाला अर्पण केल्यानंतर भक्तांनी श्रद्धेने स्वीकारलेले तेच अन्न प्रसाद म्हणून ओळखले जाते.

नैवेद्यामध्ये मोठा पदार्थ असणे आवश्यक नाही. आपल्या क्षमतेनुसार आणि घरच्या परिस्थितीनुसार भात-भाजी, पोळी, खीर, लाडू, फळे, दूध, साखर, खडीसाखर किंवा एखादा साधा सात्त्विक पदार्थ अर्पण करता येतो.

देवाला नैवेद्य का दाखवतात?

ईश्वराप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी

आपल्याला मिळालेले अन्न ही ईश्वराची कृपा आहे, अशी श्रद्धा हिंदू धर्मात आहे. त्यामुळे स्वतः जेवणापूर्वी देवाला अन्नाचा पहिला भाग अर्पण केला जातो. ‘देवा, तुझ्या कृपेने हे अन्न मिळाले आहे. ते प्रथम तुला अर्पण करीत आहे’, हा या परंपरेमागील भाव आहे.

Puja Items Significance: पूजेत या ४ वस्तू का वापरतात? घंटीपासून दिवा लावण्यापर्यंत जाणून घ्या धार्मिक महत्त्व

अन्नाचा आदर करण्यासाठी

भारतीय संस्कृतीत अन्नाला अत्यंत पवित्र मानले आहे. ‘अन्न हे पूर्णब्रह्म’ अशी भावना आपल्या परंपरेत आढळते.
त्यामुळे अन्न वाया घालवू नये, त्याचा अनादर करू नये आणि जेवताना अन्नाबद्दल कृतज्ञता ठेवावी, हा संस्कार नैवेद्याच्या परंपरेतूनही दृढ होतो.

समर्पणाची भावना निर्माण करण्यासाठी

नैवेद्य म्हणजे केवळ अन्न देवासमोर ठेवणे नाही. त्यामागे ‘माझे काहीही स्वतंत्र नाही; जे मिळाले ते तुझ्यामुळेच’ अशी समर्पणाची भावना आहे. ही भावना माणसामध्ये नम्रता आणि कृतज्ञता निर्माण करते.

अन्न प्रसाद बनते

देवाला अर्पण केलेले अन्न भक्तिभावाने स्वीकारले जाते तेव्हा ते प्रसाद मानले जाते. प्रसाद म्हणजे देवाने प्रत्यक्ष अन्न खाल्ले असा अर्थ नसून, देवाला अर्पण केल्यानंतर भक्ताने ते पवित्र भावनेने स्वीकारणे हा त्यामागील धार्मिक अर्थ आहे.

घरातील धार्मिक संस्कार टिकून राहतात

घरातील लहान मुलांनी रोज देवाला नैवेद्य दाखवताना पाहिल्याने त्यांच्यामध्ये अन्नाबद्दल आदर, देवाबद्दल श्रद्धा आणि कृतज्ञतेची भावना निर्माण होऊ शकते. म्हणून नैवेद्याची परंपरा ही केवळ पूजेचा भाग नसून कुटुंबातील संस्कारांची परंपरा देखील आहे.

Putrada Ekadashi 2026: 22 की 23 कधी आहे पुत्रदा एकादशी, जाणून घ्या मुहूर्त, पूजा पद्धत आणि महत्त्व

रोज नैवेद्य दाखवणे आवश्यक आहे का?

शक्य असल्यास रोज नैवेद्य दाखवणे ही सुंदर धार्मिक परंपरा आहे. मात्र प्रत्येकाला रोज मोठा स्वयंपाक करून स्वतंत्र पदार्थ तयार करणे शक्य असेलच असे नाही. अशा वेळी घरात जे सात्त्विक अन्न तयार केले आहे त्यातील थोडासा भाग देवाला अर्पण करता येतो.

नैवेद्य दाखवताना कोणता मंत्र म्हणावा?

नैवेद्य अर्पण करण्यासाठी वेगवेगळ्या परंपरांमध्ये वेगवेगळे मंत्र प्रचलित आहेत. घरगुती पूजेसाठी साधा मंत्र म्हणणेही पुरेसे आहे. नैवेद्य दाखवताना प्रथम देवतेचे स्मरण करून म्हणावे.. ‘ॐ नमः’ किंवा आपल्या इष्टदेवतेचा मंत्र.
त्यानंतर

ॐ प्राणाय स्वाहा ।
ॐ अपानाय स्वाहा ।
ॐ व्यानाय स्वाहा ।
ॐ उदानाय स्वाहा |
ॐ समानाय स्वाहा ।
ॐ ब्रह्मणे स्वाहा ।

यानंतर म्हणावे—

नैवेद्यं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलां कुरु ।
ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च परां गतिम् ॥

म्हणजे, ‘हे देवा, हा नैवेद्य स्वीकार आणि माझी तुझ्यावरील भक्ती अढळ ठेव. माझ्या योग्य इच्छा पूर्ण कर आणि मला परम कल्याणाचा मार्ग दाखव’, असा त्याचा भावार्थ आहे.

नैवेद्य दाखवण्याची सोपी घरगुती पद्धत

रोजच्या पूजेसाठी अत्यंत सोप्या पद्धतीने नैवेद्य दाखवता येतो.

देवाची पूजा आणि आरती करावी, नैवेद्य स्वच्छ ताटात किंवा वाटीत ठेवावा, देवासमोर नैवेद्य ठेवून हात जोडावेत, आपल्या इष्टदेवतेचे नामस्मरण करावे, नंतर काही क्षण शांतपणे देवासमोर बसून प्रार्थना करावी. यानंतर नैवेद्य प्रसाद म्हणून ग्रहण करता येतो. प्रार्थना करून नैवेद्य अर्पण केला तरी भक्तीची भावना पूर्ण होते.

“हे देवा, तुझ्या कृपेने मिळालेले हे अन्न प्रथम तुला अर्पण करीत आहे; हे प्रसादरूपाने आम्हाला स्वीकारण्याची बुद्धी आणि कृतज्ञता दे. या भावनेने अर्पण केलेला साधा नैवेद्यही भक्तासाठी अत्यंत अर्थपूर्ण ठरतो.

 

(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)