रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
हिंदू धर्मात कार्तिकी एकादशीला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे. या दिवशी विठ्ठलाची पूजा केली जाते आणि भक्त दिवसभर उपवास करतात. हा उपवास दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच द्वदशीला सोडला जातो. या दिवशी विविध मंदिरामध्ये भजन, कीर्तन आणि हरिनामाचा, विठ्ठलनामाचा गजर केला जातो.
आषाढी एकादशीनंतर वारकऱ्यांसाठी कार्तिकी एकादशी हा महत्त्वाचा धार्मिक सोहळा मानला जातो. यंदा २१ नोव्हेंबर रोजी पंढरपूरची कार्तिकी यात्रा होणार असून, विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी राज्याच्या विविध भागांतून भाविक दाखल होत असतात. विशेष म्हणजे, हा उत्सव केवळ पंढरपुरातच नव्हे, तर मुंबईसह महाराष्ट्रातील विविध विठ्ठल मंदिरांमध्येही भक्तिभावाने साजरा केला जातो.
कार्तिकी एकादशीनिमित्त पंढरपूरमध्ये मोठ्या यात्रेचे आयोजन केले जाते. यंदा १० ते २८ नोव्हेंबर या कालावधीत यात्रा पार पडणार आहे. या काळात लाखो भाविक विठ्ठल-रुक्मिणी मातेच्या दर्शनासाठी पंढरपुरात येण्याचा अंदाज आहे. त्यामुळे मंदिर समिती आणि जिल्हा प्रशासनाकडून भाविकांच्या सोयीसाठी नियोजन करण्यात येत आहे. दर्शन रांगेतील व्यवस्था, पिण्याचे पाणी, स्वच्छतागृहे, आरोग्य सुविधा, सुरक्षा आणि गर्दीचे व्यवस्थापन यावर विशेष लक्ष दिले जात आहे.
चंद्रभागा नदी परिसराची स्वच्छता, प्रकाशव्यवस्था आणि भक्तिसागर मैदानातील सुविधांचे नियोजनही यात्रेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. मंदिर प्रशासन कडून भक्तांची कोणतीही गैरसोय होणार नाही आणि विठ्ठलाचे दर्शन निर्विघ्नपणे घेता येईल याकडे लक्ष दिले जाणार आहे.
मुंबईतील वडाळा येथील विठ्ठल मंदिराला प्रति पंढरपूर म्हणून ओळखले जाते. पंढरपूरला जाणे शक्य नसलेल्या मुंबईकर विठ्ठलभक्तांसाठी हे मंदिर श्रद्धेचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. येथे आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीचा उत्सव मोठ्या भक्तिभावाने साजरा केला जातो. कार्तिकी एकादशीनिमित्त मंदिरात विठ्ठल-रुक्मिणीची विशेष पूजा, भजन आणि कीर्तनाचे आयोजन केले जाते. या दिवशी मुंबई आणि आसपासच्या परिसरातील भाविक दर्शनासाठी येतात. त्यामुळे मंदिर परिसरात भाविकांची वर्दळ असते.
नागपूर जिल्ह्यातील धापेवाडा हे विदर्भातील महत्त्वाचे धार्मिक स्थळ मानले जाते. येथील विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरामुळे या परिसराला विशेष ओळख आहे. कार्तिकी एकादशीच्या काळात येथेही विठ्ठलभक्त दर्शनासाठी येतात. भजन, कीर्तन आणि धार्मिक कार्यक्रमांमुळे परिसरात भक्तिमय वातावरण निर्माण होते. त्यामुळे विदर्भातील भाविकांसाठीही कार्तिकी एकादशीचा हा दिवस महत्त्वाचा असतो.
मराठवाड्याचे प्रतिपंढरपूर म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या वाळूज येथील या मंदिरात कार्तिकी एकादशीनिमित्त मोठी यात्रा भरते. भजन, कीर्तन आणि दिंड्यांच्या गजरात येथे हजारो भक्त विठुरायाचे दर्शन घेतात.
कोकणातील भाविकांसाठी रत्नागिरी येथील विठ्ठल मंदिर हे मोठे श्रद्धास्थान आहे. कार्तिकी एकादशीला येथे पालखी सोहळा आणि विशेष महापूजा आयोजित केली जाते. तसेच खोपोलीजवळील साजगाव-ताकई येथील डोंगरावर विठ्ठल-रुक्मिणीचे सुंदर मंदिर आहे, ज्याला ‘धाकटी पंढरी’ म्हणून ओळखले जाते. येथे दरवर्षी कार्तिकी एकादशीला यात्रा सुरू होते आणि साधारणपणे १० ते १५ दिवस चालते. यात्रेत भजन, कीर्तन, महाप्रसाद/अन्नदान तसेच मनोरंजनाच्या खेळांची मोठी गर्दी असते. रायगडसह आसपासच्या परिसरातील लाखो भाविक यात्रेला हजेरी लावतात.
कोल्हापूरपासून जवळच असलेल्या नंदवाळ गावाला करवीर महात्म्यात मोठे स्थान आहे. विठ्ठल दररोज रात्री येथे वास्तव्यास येतात अशी भाविकांची श्रद्धा असल्याने एकादशीला येथे मोठी गर्दी होते.
हल्ली धावपळीच्या युगामध्ये वारकरी मंडळींना कामानिमित्त मंदिरात जाऊन भजन, कीर्तन कार्यक्रमात सहभागी होता येत नाही. त्यामुळे रेल्वे प्रवासी असोसिएशनच्या वतीने रेल्वे स्थानकावरती विठ्ठल रक्मिणीची प्रतिमा ठेवून विविध कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते. तसेच इतर प्रवासी मंडळी रेल्वेमध्ये प्रवाशांसोबत भजन करून देवाचे नामस्मरण करतात.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: या दिवशी विठ्ठल-रुक्मिणी मंदिरात विशेष पूजा, अभिषेक आणि धार्मिक कार्यक्रमांचे आयोजन केले जाते
Ans: मुंबईतील वडाळा येथील प्रति पंढरपूर मंदिर आणि नागपूर जिल्ह्यातील धापेवाडा यांसारख्या ठिकाणीही कार्तिकी उत्सव साजरा केला जातो.
Ans: धार्मिक मान्यतेनुसार, या दिवशी भगवान विष्णू आणि विठ्ठलाची भक्तिभावाने पूजा केल्याने पुण्यलाभ होतो.
