फोटो सौजन्य-pinterest
भारत हा विविध धर्म, संस्कृती आणि परंपरांचा संगम असलेला देश आहे. या परंपरांमध्ये जैन धर्माला एक विशेष स्थान आहे. जैन धर्मातील २४ वे तीर्थंकर भगवान महावीर यांच्या जन्मदिनानिमित्त साजरी केली जाणारी महावीर जयंती हा जैन धर्मियांचा अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाचा सण आहे. हा दिवस केवळ एक धार्मिक उत्सव नसून मानवतेला शांतता, सहिष्णुता आणि नैतिकतेचा संदेश देणारा आहे. याच निमित्ताने आपण आज जैन धर्मातील श्वेतांबर आणि दिगंबर संप्रदाय काय आहेत जाणून घेऊया
भगवान महावीर यांचा जन्म इ.स.पूर्व ५९९ मध्ये बिहारमधील कुंडग्राम येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव राजा सिद्धार्थ आणि आईचे नाव राणी त्रिशला होते. त्यांचे बालनाव “वर्धमान” असे होते. ते लहानपणापासूनच धाडसी, बुद्धिमान आणि करुणामय स्वभावाचे होते. त्यांचा जन्म राजघराण्यात झाला असूनही त्यांना सांसारिक सुखांची आसक्ती नव्हती. वयाच्या ३० व्या वर्षी त्यांनी संसाराचा त्याग करून संन्यास स्वीकारला. त्यांनी कठोर तपश्चर्या, ध्यान आणि आत्मसंयमाचा मार्ग अवलंबला. सुमारे १२ वर्षांच्या कठोर साधनेनंतर त्यांना “केवलज्ञान” (सर्वज्ञत्व) प्राप्त झाले. त्यानंतर त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य लोकांना सत्य, अहिंसा आणि धर्माचा मार्ग दाखवण्यासाठी समर्पित केले.
जैन धर्मातील श्वेतांबर आणि दिगंबर हे दोन प्रमुख संप्रदाय (पंथ) आहेत. श्वेतांबर पांढरे वस्त्र परिधान करतात आणि ते स्थूलभद्रांचे अनुयायी आहेत, तर दिगंबर वस्त्र परिधान करत नाहीत (आकाशवस्त्रधारी) आणि ते भद्रबाहूंचे अनुयायी आहेत. हा फरक प्रामुख्याने वस्त्रांचा त्याग, मूर्तीपूजा पद्धत आणि मोक्षाच्या संकल्पनेवर आधारित आहे.
जैन धर्म हा भारतातील प्राचीन आणि अत्यंत शिस्तबद्ध धर्मांपैकी एक आहे. या धर्माची मुळे तीर्थंकरांच्या शिकवणीत असून त्यात अहिंसा, सत्य, अपरिग्रह यांसारख्या उच्च मूल्यांचा समावेश आहे. जैन धर्मातील २४ वे तीर्थंकर भगवान महावीर यांनी या धर्माला व्यापक रूप दिले. त्यांच्या निर्वाणानंतर काळानुसार जैन समाजात काही मतभेद निर्माण झाले आणि त्यातून दोन प्रमुख संप्रदाय उदयास आले ते म्हणजे श्वेतांबर आणि दिगंबर.
भगवान महावीरांच्या निर्वाणानंतर काही शतकांनी जैन संघामध्ये आचार, नियम आणि ग्रंथ यांबाबत मतभेद निर्माण झाले. विशेषतः इ.स.पूर्व तिसऱ्या शतकात आलेल्या भयंकर दुष्काळामुळे जैन साधूंचे दोन गट झाले.
एका गटाने दक्षिण भारतात स्थलांतर केले, तर दुसरा गट उत्तर भारतातच राहिला. या दोन्ही गटांमध्ये जीवनशैली, आचारसंहिता आणि धार्मिक नियमांबाबत फरक निर्माण झाला. याच फरकातून दिगंबर आणि श्वेतांबर हे दोन संप्रदाय अस्तित्वात आले.
“श्वेतांबर” म्हणजे “पांढरे वस्त्र धारण करणारे”. या संप्रदायातील साधू पांढरे कपडे परिधान करतात. यांची प्रमुख वैशिष्ट्ये म्हणजे साधू आणि साध्वी दोघेही पांढरे वस्त्र परिधान करतात. स्त्रियांनाही मोक्षप्राप्ती शक्य आहे असे मानतात. भगवान महावीरांनी संसारात राहून विवाह केला होता असे मानले जाते. जैन आगम ग्रंथांचे पालन करतात. मूर्तींना वस्त्र आणि अलंकार घातले जातात.
श्वेतांबर संप्रदायातही काही उपसंप्रदाय आहेत:
मूर्तिपूजक
स्थानकवासी
तेरापंथ
दिगंबर संप्रदाय
“दिगंबर” म्हणजे “दिशा (आकाश) हेच वस्त्र मानणारे”. या संप्रदायातील साधू वस्त्र परिधान करत नाहीत, कारण ते पूर्ण वैराग्याचे प्रतीक आहे.
साधू वस्त्र परिधान करत नाहीत (पूर्ण त्यागाचे प्रतीक)स्त्रियांना थेट मोक्षप्राप्ती शक्य नाही असे मानले जाते (त्यासाठी पुरुष जन्म आवश्यक)
भगवान महावीरांनी अविवाहित जीवन जगले असे मानतात. मूर्ती निर्वस्त्र आणि अलंकारविरहित असतात. ग्रंथ वेगळ्या परंपरेनुसार मानले जातात.
जरी या दोन संप्रदायांमध्ये काही भेद असले तरी त्यांच्या मूलभूत तत्त्वांमध्ये मोठे साम्य आहे:
अहिंसा हा सर्वोच्च धर्म
सत्य, अपरिग्रह आणि संयम यांचा स्वीकार
कर्मसिद्धांतावर विश्वास
मोक्षप्राप्ती हे अंतिम ध्येय
दोन्ही संप्रदाय भगवान महावीरांच्या शिकवणींवरच आधारित आहेत.
श्वेतांबर आणि दिगंबर दोन्ही संप्रदायांनी भारतीय समाजात मोठे योगदान दिले आहे:
शिक्षण आणि धर्मप्रसार
दानधर्म आणि सामाजिक सेवा
पर्यावरण संरक्षणाचा संदेश
साधेपणा आणि नैतिकतेचा प्रचार
जैन धर्मातील श्वेतांबर आणि दिगंबर हे दोन संप्रदाय बाह्य स्वरूपात वेगळे दिसले तरी त्यांच्या मूलभूत तत्त्वांमध्ये एकता आहे. दोघांचाही उद्देश आत्मशुद्धी, अहिंसा आणि मोक्षप्राप्ती हाच आहे.
या दोन संप्रदायांचा अभ्यास केल्यास आपल्याला सहिष्णुता, विविधतेचा आदर आणि सत्याच्या शोधाची प्रेरणा मिळते. त्यामुळे जैन धर्म केवळ एक धार्मिक परंपरा नसून एक जीवनशैली आहे, जी आजच्या काळातही अत्यंत उपयुक्त आणि मार्गदर्शक ठरते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: हा दिवस जैन धर्मातील सर्वात पवित्र सणांपैकी एक आहे. या दिवशी भगवान महावीरांनी दिलेल्या अहिंसा, सत्य आणि अपरिग्रह या तत्त्वांची आठवण केली जाते.
Ans: श्वेतांबर संप्रदायातील साधू पांढरे वस्त्र परिधान करतात, तर दिगंबर संप्रदायातील साधू वस्त्र त्याग करून कठोर तपश्चर्या करतात. दोन्ही संप्रदायांच्या पूजा पद्धती आणि तत्त्वज्ञानात काही फरक आढळतो.
Ans: अभिषेक, पूजन, प्रवचन ऐकणे, दानधर्म आणि गरजू लोकांना मदत करणे हे या दिवशी विशेष केले जाते.
.png "Videos"){kind=small}
