Marathi News
X
  • देश
  • महाराष्ट्र
  • निवडणूक
  • मुंबई
  • पुणे
  • नागपूर
  • क्रीडा
  • वर्ल्ड
  • क्राईम
  • मनोरंजन
  • व्यापार
  • लाइफ स्टाइल
  • व्हायरल
  • नवराष्ट्र विशेष
  • करिअर
  • फोटो
  • व्हिडिओ गॅलरी
  • वेबस्टोरीज़
  • ऑटोमोबाइल
  • विज्ञान तंत्रज्ञान
  • मंगळ, 17 नोव्हेंबर 2026 ई-पेपर
  • देश
  • शॉर्ट न्यूज़
  • महाराष्ट्र
  • राजकारण
  • मुंबई
  • पुणे
  • नागपूर
  • लाइफ स्टाइल
  • क्रीडा
  • क्राईम
  • अन्य
    • विदेश
    • नवराष्ट्र विशेष
    • मनोरंजन
    • अन्य
      • व्यापार
      • टेक
      • वेब स्टोरीज
      • व्हायरल
      • करिअर
      • धर्म
      • ऑटोमोबाइल
      • फोटो
      • व्हिडिओ
      • सिनेमा
  • देश
  • शॉर्ट न्यूज़
  • राजकारण
  • महाराष्ट्र
  • मुंबई
  • पुणे
  • नागपूर
  • क्रीडा
  • वर्ल्ड
  • क्राईम
  • मनोरंजन
  • लाइफ स्टाइल
  • धर्म
  • व्हायरल
  • व्हिडिओ
  • वेब स्टोरीज़
  • फोटो
In Trends:
  • Diwali |
  • India Vs New Zealand |
  • Under 19 Asia Cup |
  • bigg boss 20
Follow Us
  • वेब स्टोरीज
  • फोटो
  • ई-पेपर
  • विडियो
  • फटाफट खबरें

Sant Eknath: अडीचशे वर्षांनंतर संत एकनाथांनी केले ज्ञानेश्वरीचे शुद्धीकरण; नेमकं काय आहे यामागचा इतिहास

Sant Eknath: मराठी संतसाहित्यात ज्ञानेश्वरीला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी भगवद्गीतेचा भावार्थ मराठी ओवीतून सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविला. मात्र, अडीचशे वर्षांनंतर संत एकनाथ महाराजांनी या अमूल्य ग्रंथाचे शुद्धीकरण करून त्याचे जतन केले. ज्ञानेश्वरीच्या निर्मितीपासून ते तिच्या शुद्धीकरणापर्यंतचा हा इतिहास जाण

  • By प्राजक्ता प्रधान
Updated On: Oct 07, 2026 | 01:55 PM
फोटो सौजन्य- chatgpt

फोटो सौजन्य- chatgpt

Follow Us
Follow Us:
  • संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी रचलेली ज्ञानेश्वरी हा मराठी संतसाहित्यातील महत्त्वाचा ग्रंथ मानला जातो.
  • संत एकनाथ महाराजांनी सुमारे अडीचशे वर्षांनंतर ज्ञानेश्वरीच्या शुद्धीकरणाचे काम हाती घेतले
  • या कार्यामुळे ज्ञानेश्वरीचा मजकूर पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचण्यास मदत झाली
 

मराठी संतसाहित्याच्या इतिहासात ज्ञानेश्वरी हा केवळ एक धार्मिक ग्रंथ नाही, तर मराठी भाषेला आणि संतपरंपरेला समृद्ध करणारा अमूल्य ठेवा आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी भगवद्गीतेचा भावार्थ सामान्य मराठी माणसापर्यंत पोहोचविण्यासाठी या ग्रंथाची निर्मिती केली. मात्र, हा अमूल्य ग्रंथ पुढील पिढ्यांपर्यंत शुद्ध स्वरूपात पोहोचविण्याचे अत्यंत महत्त्वाचे कार्य संत एकनाथ महाराजांनी केले. याबद्दल थोडक्यात समजून घेऊयात.

ज्ञानेश्वरीची निर्मिती

संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी शके १२१२, म्हणजेच इ.स. १२९० च्या सुमारास नेवासे येथे ज्ञानेश्वरी अथवा भावार्थदीपिका हा ग्रंथ पूर्ण केला. भगवद्गीतेतील तत्त्वज्ञान संस्कृतच्या मर्यादेत न ठेवता त्यांनी ते मराठीतील ओवीबद्ध शैलीत सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविले.

Navratri 2026: शारदीय नवरात्रीमध्ये राशीनुसार देवीला या गोष्टी करा अर्पण, जाणून घ्या मंत्र

या कार्यामुळे भगवद्गीतेतील गूढ आध्यात्मिक विचार सामान्य माणसाला आपल्या मातृभाषेत समजण्यास सुलभ झाले. ज्ञानेश्वरीची रचना संत ज्ञानेश्वरांनीच केली; मात्र तिचे पुढील काळातील जतन आणि शुद्धीकरण हे संत एकनाथ महाराजांचे महत्त्वाचे योगदान आहे.

अडीचशे वर्षांनंतरची परिस्थिती

संत ज्ञानेश्वरांच्या काळानंतर शेकडो वर्षे ज्ञानेश्वरीच्या हस्तलिखित प्रती तयार होत राहिल्या. त्या काळात मुद्रणाची सोय नसल्याने ग्रंथाची प्रत तयार करण्याचे काम हाताने केले जात असे. एका प्रतीवरून दुसरी प्रत तयार करताना लेखनिकांकडून शब्दांची चूक होणे, ओव्यांमध्ये बदल होणे किंवा काही ठिकाणी अनवधानाने मजकूर वाढणे, अशा प्रकारचे अपपाठ निर्माण होण्याची शक्यता होती.
काळाच्या ओघात ज्ञानेश्वरीच्या विविध हस्तलिखित प्रतींमध्ये पाठभेद निर्माण झाले. अशा परिस्थितीत या अमूल्य ग्रंथाचे मूळ स्वरूप जपण्याची गरज निर्माण झाली.

संत एकनाथ महाराजांचे शुद्धीकरणाचे कार्य

संत ज्ञानेश्वरांनंतर सुमारे अडीचशे वर्षांनी पैठणचे संत एकनाथ महाराजांनी ज्ञानेश्वरीकडे विशेष लक्ष दिले. त्यांनी उपलब्ध हस्तलिखितांचा अभ्यास करून ग्रंथातील पाठभेद तपासले आणि ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत सिद्ध करण्याचे कार्य केले.
शके १५०६, म्हणजेच इ.स. १५८४ मध्ये हे कार्य पूर्ण झाल्याचे परंपरेने मानले जाते. विविध प्रतींची तुलना करून चुकीचे किंवा प्रक्षिप्त वाटणारे पाठ दूर करणे आणि मूळ आशयाशी सुसंगत पाठ निश्चित करणे, हे त्यांचे मोठे योगदान होते.
त्यामुळे संत एकनाथ महाराजांचे हे कार्य केवळ धार्मिक भावनेतून केलेले नव्हते, तर त्यामागे ग्रंथसंशोधन, पाठचिकित्सा आणि साहित्यसंवर्धनाची दृष्टी होती.

मराठीतील आद्य संपादक

संत एकनाथ महाराजांच्या या कार्यामुळे त्यांना मराठी सारस्वताचे आद्य संपादक असेही संबोधले जाते. आजच्या काळात एखाद्या प्राचीन ग्रंथाच्या विविध प्रती तपासून त्यातील पाठभेदांचा अभ्यास करून प्रमाणित मजकूर निश्चित केला जातो, त्याला पाठसंपादनाची प्रक्रिया म्हणतात.

संत एकनाथ महाराजांनी आपल्या काळात उपलब्ध साधनांच्या मर्यादेत अशाच स्वरूपाचे महत्त्वपूर्ण काम केले. म्हणूनच ज्ञानेश्वरीच्या जतनाच्या इतिहासात त्यांचे स्थान अत्यंत मोलाचे आहे.

Maskarya Ganpati: गणेशोत्सव संपल्यानंतर पितृपक्षात विराजमान होतो मस्कऱ्या गणपती; काय आहे इतिहास

आळंदीतील कार्य

ज्ञानेश्वरीच्या शुद्धीकरणाबरोबरच संत एकनाथ महाराजांचे संत ज्ञानेश्वर महाराजांशी संबंधित आणखी एक महत्त्वाचे कार्य म्हणजे आळंदीतील ज्ञानेश्वर महाराजांच्या समाधीस्थळाचे पुनरुज्जीवन.

परंपरेनुसार, संत एकनाथ महाराजांनी आळंदीला जाऊन ज्ञानेश्वर महाराजांच्या संजीवन समाधीस्थळाची स्वच्छता व जीर्णोद्धार केला. तसेच ज्ञानेश्वर महाराजांच्या स्मृतीशी संबंधित धार्मिक परंपरांना त्यांनी चालना दिली. त्यामुळे वारकरी संप्रदायातील ज्ञानेश्वरभक्तीच्या प्रवाहाला नवी ऊर्जा मिळाली.

भाद्रपद वद्य षष्ठीचे महत्त्व

ज्ञानेश्वरीच्या शुद्धीकरणाचे कार्य संत एकनाथ महाराजांनी भाद्रपद वद्य षष्ठी या दिवशी पूर्ण केल्याची परंपरा आहे. त्यामुळे हा दिवस वारकरी आणि ज्ञानेश्वरीप्रेमींसाठी विशेष स्मरणाचा दिवस मानला जातो.

हा दिवस केवळ एका ग्रंथाच्या शुद्धीकरणाची आठवण करून देत नाही, तर एका संताने दुसऱ्या संताच्या ज्ञानपरंपरेचे केलेले संरक्षण याचेही प्रतीक आहे.

ज्ञानेश्वरांचे कार्य आणि एकनाथांचे कार्य

ज्ञानेश्वरीच्या संदर्भात संत ज्ञानेश्वर आणि संत एकनाथ यांच्या कार्याकडे परस्परपूरक दृष्टीने पाहता येते. संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरीची निर्मिती केली; संत एकनाथांनी तिच्या शुद्ध पाठाचे संवर्धन केले.

ज्ञानेश्वरांनी संस्कृतमधील भगवद्गीतेचे तत्त्वज्ञान मराठी ओवीत आणून ज्ञानाची दारे सर्वांसाठी खुली केली. एकनाथांनी त्या ज्ञानाचा अमूल्य ठेवा काळाच्या ओघात विकृत होऊ नये म्हणून त्याचे जतन केले.
एका अर्थाने ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानाचा दीप प्रज्वलित केला, तर एकनाथांनी त्या दीपाची ज्योत पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केले.

(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)

Web Title: Sant eknath history of purification of dnyaneshwari pp

Get Latest  Marathi News ,  Maharashtra News and  Marathi News from Politics,  Election News ,  Sports News ,  Entertainment News,  Business News and   Religion News  only on Navarashtra.com

Published On: Oct 07, 2026 | 01:55 PM

Topics:  

  • dharm
  • hindu religion
  • Religion

संबंधित बातम्या

Amla Navmi: यंदा कधी आहे आवळा नवमी, जाणून घ्या मुहूर्त, पूजा पद्धत आणि महत्त्व
1

Amla Navmi: यंदा कधी आहे आवळा नवमी, जाणून घ्या मुहूर्त, पूजा पद्धत आणि महत्त्व

Kartiki Ekadashi 2026: कार्तिकी वारीत संत ज्ञानेश्वर-तुकाराम महाराजांच्या पालख्या का येत नाहीत? जाणून घ्या वारकऱ्यांची परंपरा
2

Kartiki Ekadashi 2026: कार्तिकी वारीत संत ज्ञानेश्वर-तुकाराम महाराजांच्या पालख्या का येत नाहीत? जाणून घ्या वारकऱ्यांची परंपरा

Shri Ram and Lord Shiva: प्रभू श्रीरामांनी रावण वधापूर्वी आणि नंतर का केली होती महादेवाची पूजा? जाणून घ्या रामेश्वरमची कथा
3

Shri Ram and Lord Shiva: प्रभू श्रीरामांनी रावण वधापूर्वी आणि नंतर का केली होती महादेवाची पूजा? जाणून घ्या रामेश्वरमची कथा

Hindu Religion: आरतीची थाळी गोलच का फिरवावी, जाणून घ्या धार्मिक आणि वैज्ञानिक कारण
4

Hindu Religion: आरतीची थाळी गोलच का फिरवावी, जाणून घ्या धार्मिक आणि वैज्ञानिक कारण

Popular Sections

  • देश
  • विदेश
  • लाईफस्टाईल
  • मनोरंजन
  • क्रीडा
  • व्यापार
  • वेब स्टोरीज

Maharashtra Cities

  • मुंबई
  • पुणे
  • नागपूर
  • ठाणे
  • नाशिक
  • रत्नागिरी
  • पालघर
  • रायगड

More

  • धर्म
  • ऑटो
  • करिअर
  • व्हायरल
  • फोटो
  • नवराष्ट्र विशेष
  • टेक
  • व्हिडिओ

Follow Us On

Contact Us About Us Privacy Policy
Hindi News Epaper Marathi Epaper Hindi RSS Sitemap Author

© Copyright Navarashtra 2026 All rights reserved.