फोटो सौजन्य- chatgpt
मराठी संतसाहित्याच्या इतिहासात ज्ञानेश्वरी हा केवळ एक धार्मिक ग्रंथ नाही, तर मराठी भाषेला आणि संतपरंपरेला समृद्ध करणारा अमूल्य ठेवा आहे. संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी भगवद्गीतेचा भावार्थ सामान्य मराठी माणसापर्यंत पोहोचविण्यासाठी या ग्रंथाची निर्मिती केली. मात्र, हा अमूल्य ग्रंथ पुढील पिढ्यांपर्यंत शुद्ध स्वरूपात पोहोचविण्याचे अत्यंत महत्त्वाचे कार्य संत एकनाथ महाराजांनी केले. याबद्दल थोडक्यात समजून घेऊयात.
संत ज्ञानेश्वर महाराजांनी शके १२१२, म्हणजेच इ.स. १२९० च्या सुमारास नेवासे येथे ज्ञानेश्वरी अथवा भावार्थदीपिका हा ग्रंथ पूर्ण केला. भगवद्गीतेतील तत्त्वज्ञान संस्कृतच्या मर्यादेत न ठेवता त्यांनी ते मराठीतील ओवीबद्ध शैलीत सर्वसामान्यांपर्यंत पोहोचविले.
या कार्यामुळे भगवद्गीतेतील गूढ आध्यात्मिक विचार सामान्य माणसाला आपल्या मातृभाषेत समजण्यास सुलभ झाले. ज्ञानेश्वरीची रचना संत ज्ञानेश्वरांनीच केली; मात्र तिचे पुढील काळातील जतन आणि शुद्धीकरण हे संत एकनाथ महाराजांचे महत्त्वाचे योगदान आहे.
संत ज्ञानेश्वरांच्या काळानंतर शेकडो वर्षे ज्ञानेश्वरीच्या हस्तलिखित प्रती तयार होत राहिल्या. त्या काळात मुद्रणाची सोय नसल्याने ग्रंथाची प्रत तयार करण्याचे काम हाताने केले जात असे. एका प्रतीवरून दुसरी प्रत तयार करताना लेखनिकांकडून शब्दांची चूक होणे, ओव्यांमध्ये बदल होणे किंवा काही ठिकाणी अनवधानाने मजकूर वाढणे, अशा प्रकारचे अपपाठ निर्माण होण्याची शक्यता होती.
काळाच्या ओघात ज्ञानेश्वरीच्या विविध हस्तलिखित प्रतींमध्ये पाठभेद निर्माण झाले. अशा परिस्थितीत या अमूल्य ग्रंथाचे मूळ स्वरूप जपण्याची गरज निर्माण झाली.
संत ज्ञानेश्वरांनंतर सुमारे अडीचशे वर्षांनी पैठणचे संत एकनाथ महाराजांनी ज्ञानेश्वरीकडे विशेष लक्ष दिले. त्यांनी उपलब्ध हस्तलिखितांचा अभ्यास करून ग्रंथातील पाठभेद तपासले आणि ज्ञानेश्वरीची शुद्ध प्रत सिद्ध करण्याचे कार्य केले.
शके १५०६, म्हणजेच इ.स. १५८४ मध्ये हे कार्य पूर्ण झाल्याचे परंपरेने मानले जाते. विविध प्रतींची तुलना करून चुकीचे किंवा प्रक्षिप्त वाटणारे पाठ दूर करणे आणि मूळ आशयाशी सुसंगत पाठ निश्चित करणे, हे त्यांचे मोठे योगदान होते.
त्यामुळे संत एकनाथ महाराजांचे हे कार्य केवळ धार्मिक भावनेतून केलेले नव्हते, तर त्यामागे ग्रंथसंशोधन, पाठचिकित्सा आणि साहित्यसंवर्धनाची दृष्टी होती.
संत एकनाथ महाराजांच्या या कार्यामुळे त्यांना मराठी सारस्वताचे आद्य संपादक असेही संबोधले जाते. आजच्या काळात एखाद्या प्राचीन ग्रंथाच्या विविध प्रती तपासून त्यातील पाठभेदांचा अभ्यास करून प्रमाणित मजकूर निश्चित केला जातो, त्याला पाठसंपादनाची प्रक्रिया म्हणतात.
संत एकनाथ महाराजांनी आपल्या काळात उपलब्ध साधनांच्या मर्यादेत अशाच स्वरूपाचे महत्त्वपूर्ण काम केले. म्हणूनच ज्ञानेश्वरीच्या जतनाच्या इतिहासात त्यांचे स्थान अत्यंत मोलाचे आहे.
ज्ञानेश्वरीच्या शुद्धीकरणाबरोबरच संत एकनाथ महाराजांचे संत ज्ञानेश्वर महाराजांशी संबंधित आणखी एक महत्त्वाचे कार्य म्हणजे आळंदीतील ज्ञानेश्वर महाराजांच्या समाधीस्थळाचे पुनरुज्जीवन.
परंपरेनुसार, संत एकनाथ महाराजांनी आळंदीला जाऊन ज्ञानेश्वर महाराजांच्या संजीवन समाधीस्थळाची स्वच्छता व जीर्णोद्धार केला. तसेच ज्ञानेश्वर महाराजांच्या स्मृतीशी संबंधित धार्मिक परंपरांना त्यांनी चालना दिली. त्यामुळे वारकरी संप्रदायातील ज्ञानेश्वरभक्तीच्या प्रवाहाला नवी ऊर्जा मिळाली.
ज्ञानेश्वरीच्या शुद्धीकरणाचे कार्य संत एकनाथ महाराजांनी भाद्रपद वद्य षष्ठी या दिवशी पूर्ण केल्याची परंपरा आहे. त्यामुळे हा दिवस वारकरी आणि ज्ञानेश्वरीप्रेमींसाठी विशेष स्मरणाचा दिवस मानला जातो.
हा दिवस केवळ एका ग्रंथाच्या शुद्धीकरणाची आठवण करून देत नाही, तर एका संताने दुसऱ्या संताच्या ज्ञानपरंपरेचे केलेले संरक्षण याचेही प्रतीक आहे.
ज्ञानेश्वरीच्या संदर्भात संत ज्ञानेश्वर आणि संत एकनाथ यांच्या कार्याकडे परस्परपूरक दृष्टीने पाहता येते. संत ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानेश्वरीची निर्मिती केली; संत एकनाथांनी तिच्या शुद्ध पाठाचे संवर्धन केले.
ज्ञानेश्वरांनी संस्कृतमधील भगवद्गीतेचे तत्त्वज्ञान मराठी ओवीत आणून ज्ञानाची दारे सर्वांसाठी खुली केली. एकनाथांनी त्या ज्ञानाचा अमूल्य ठेवा काळाच्या ओघात विकृत होऊ नये म्हणून त्याचे जतन केले.
एका अर्थाने ज्ञानेश्वरांनी ज्ञानाचा दीप प्रज्वलित केला, तर एकनाथांनी त्या दीपाची ज्योत पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य केले.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
.png "Videos"){kind=small}
