बुधवार, 7 ऑक्टोबर 2026
फोटो सौजन्य- फेसबुक
गणेशोत्सव म्हटले की भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीपासून सुरू होणारा आणि अनंत चतुर्दशीला संपणारा उत्सव आपल्या डोळ्यांसमोर उभा राहतो. मात्र नागपूरच्या सांस्कृतिक परंपरेत असा एक गणेशोत्सव आहे, जो नेहमीच्या गणेशोत्सवानंतर, चक्क पितृपक्षात साजरा केला जातो. तब्बल २३९ वर्षांचा इतिहास लाभलेला हा अनोखा उत्सव म्हणजे मस्कऱ्या गणपती, ज्याला हाडपक्या गणपती म्हणूनही ओळखले जाते.
नागपूरच्या भोसले राजघराण्याशी जोडलेली ही परंपरा केवळ धार्मिक श्रद्धेची नाही, तर इतिहास, राजवैभव, लोककला आणि सामाजिक जीवन यांचा सुंदर संगम आहे. काळ बदलला, उत्सवाचे स्वरूप बदलले, नागपूर शहर विस्तारले; मात्र पितृपक्षातील या गणेशोत्सवाची परंपरा आजही जपली जात आहे.
मस्कऱ्या गणपतीच्या इतिहासाची सुरुवात इ.स. १७८७ मध्ये झाल्याचे सांगितले जाते. नागपूरचे तत्कालीन राजे श्रीमंत खंडोजी महाराज भोसले, अर्थात चिमणाबापू, बंगालच्या स्वारीवर गेले होते. या मोहिमेत विजय मिळवल्यानंतर ते नागपुरात परतले.
मात्र त्यांच्या परतीच्या वेळी नेहमीचा भाद्रपदातील गणेशोत्सव संपला होता. गणपतीची स्थापना आणि विसर्जन दोन्ही झाले होते. राजांना गणेशोत्सवाला मुकल्याची खंत होती. त्याच वेळी बंगाल विजयाचा आनंदही साजरा करायचा होता. राजपुरोहितांच्या सल्ल्याने या दोन्ही भावनांचा संगम घडवण्याचा निर्णय झाला. नेहमीच्या गणेशोत्सवाचा काळ संपला असला तरी पितृपक्षात गणपतीची स्थापना करून उत्सव साजरा करण्याची परंपरा सुरू झाली. पुढे हाच उत्सव नागपूरच्या सांस्कृतिक इतिहासातील एक वेगळा अध्याय ठरला.
या गणपतीच्या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे नाव. त्या काळात उत्सवाच्या निमित्ताने केवळ धार्मिक कार्यक्रम होत नसत, तर लोकांचे मनोरंजन करण्यासाठी नकला, लावण्या, पोवाडे, खडी गंमत आणि विविध लोककलांचे कार्यक्रम आयोजित केले जात. विनोद, थट्टा-मस्करी आणि मनोरंजनाला या कार्यक्रमांमध्ये विशेष स्थान असे. याच ‘मस्करी’च्या परंपरेतून या गणपतीला ‘मस्कऱ्या गणपती’ असे नाव पडल्याचे सांगितले जाते.
दुसरीकडे विदर्भातील बोलीभाषेत पितृपक्षाला ‘हाडपक’ असे संबोधले जाते. त्यामुळे या काळात बसणाऱ्या गणपतीला ‘हाडपक्या गणपती’ असेही म्हटले जाते. एका गणपतीला लाभलेली ही दोन नावे आहेत.
सर्वसाधारणपणे गणेशोत्सव भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला सुरू होतो. परंतु मस्कऱ्या गणपतीची स्थापना भाद्रपद कृष्ण पक्षात, म्हणजेच पितृपक्षात केली जाते. त्यामुळेच हा उत्सव नागपूरच्या गणेशोत्सव परंपरेत वेगळा ठरतो. साधारणपणे भाद्रपद कृष्ण चतुर्थीच्या आसपास या ऐतिहासिक गणपतीची स्थापना केली जाते. उत्सव काही दिवस चालतो आणि त्यानंतर महाप्रसाद आणि अन्य धार्मिक कार्यक्रमांनंतर विसर्जनाने त्याची सांगता होते.
नेहमीच्या गणेशोत्सवाची धामधूम ओसरल्यानंतर नागपूरमध्ये पुन्हा एकदा गणेशभक्तीचा आणि उत्साहाचा माहोल निर्माण होतो. त्यामुळे हा उत्सव नागपूरच्या धार्मिक-सांस्कृतिक जीवनात एक आगळे स्थान निर्माण करतो.
या उत्सवाचे मूळ केंद्र नागपूरच्या सिनियर भोसले राजवाड्याच्या महाल परिसराशी संबंधित आहे. राजघराण्याच्या काळात सुरू झालेली ही परंपरा पुढेही विविध स्वरूपांत टिकून राहिली. राजेशाहीचा काळ संपला, सामाजिक परिस्थिती बदलली आणि शहराच्या जीवनात आधुनिकतेचा प्रवेश झाला; तरीही या उत्सवाचे ऐतिहासिक महत्त्व कमी झाले नाही. उलट, बदलत्या काळात परंपरेचे जतन करण्याचे काम अधिक महत्त्वाचे ठरले.
आज हा उत्सव ‘महाराजा ऑफ नागपूर ट्रस्ट’च्या माध्यमातून पुढे नेला जात असल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे भोसले राजघराण्याशी संबंधित असलेला हा वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.
मस्कऱ्या गणपतीच्या मूर्तीचे स्वरूपही या उत्सवाचे आकर्षण राहिले आहे. पूर्वी या गणपतीची मूर्ती १८ हातांची आणि सुमारे २१ फूट उंच असल्याचे सांगितले जाते. २००५ नंतर या मूर्तीची उंची कमी करण्यात आली आहे.
मूर्तीची भव्यता ही केवळ दृश्य आकर्षण नाही. त्यामागे जवळपास अडीच शतकांचा इतिहास उभा आहे. त्यामुळे या मूर्तीसमोर उभे राहिल्यावर भक्तीबरोबरच त्या काळातील राजघराणे, त्यांचे धार्मिक जीवन आणि तत्कालीन नागपूरची सांस्कृतिक परंपरा यांचीही आठवण होते.
गणपती आणि पितृपक्ष यांचा संबंध सामान्यतः आपल्या नेहमीच्या उत्सवाच्या संदर्भात पाहिला जात नाही. त्यामुळे पितृपक्षात गणपतीची स्थापना ही कल्पनाच या उत्सवाला वेगळेपण देते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
