फोटो सौजन्य- गुगल
महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत अनेक तेजस्वी संतांनी आपल्या ज्ञान, भक्ती आणि समाजप्रबोधनाच्या कार्याने अमिट ठसा उमटवला आहे. या संतांमध्ये प्रज्ञाचक्षु संत गुलाबराव महाराज यांचे स्थान अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. जन्मतःच दृष्टी नसतानाही त्यांनी आपल्या विलक्षण बुद्धिमत्ता, आध्यात्मिक साधना आणि अद्वितीय ग्रंथनिर्मितीच्या बळावर भारतीय तत्त्वज्ञानाला नवी दिशा दिली. म्हणूनच त्यांना “प्रज्ञाचक्षु” म्हणजेच “ज्ञानाच्या डोळ्यांनी पाहणारे संत” अशी उपाधी प्राप्त झाली.
अत्यल्प आयुष्यात त्यांनी शेकडो ग्रंथ, हजारो अभंग, पदे, ओव्या आणि तत्त्वज्ञानपर लेखन करून संपूर्ण संतसाहित्यात अमूल्य भर घातली. त्यांचे जीवन हे केवळ भक्तीचे नव्हे, तर ज्ञान, विवेक, वैराग्य आणि ईश्वरप्रेम यांचे अद्भुत उदाहरण आहे.
प्रज्ञाचक्षु संत गुलाबराव महाराजांचा जन्म ६ जुलै १८८१ रोजी विदर्भातील अमरावती जिल्ह्यातील माधान या गावात झाला. त्यांचे वडील गोंदूजी आणि आई आलोकाबाई हे धार्मिक वृत्तीचे होते.
लहानपणीच त्यांच्या डोळ्यांना गंभीर आजार झाला आणि काही महिन्यांतच त्यांची दृष्टी पूर्णपणे गेली. कोणालाही वाटले नसते की हा दृष्टिहीन बालक पुढे भारतीय तत्त्वज्ञानातील एक महान अभ्यासक म्हणून ओळखला जाईल. परंतु ईश्वराने त्यांना बाह्य दृष्टीऐवजी विलक्षण अंतर्दृष्टी दिली होती. त्यांनी जे एकदा ऐकले ते कायम स्मरणात राहत असे. कोणतेही शास्त्र, वेद, उपनिषदे किंवा पुराणे ऐकून ते तोंडपाठ सांगत असत.
‘प्रज्ञाचक्षु’ या शब्दाचा अर्थ आहे. ज्ञानाच्या डोळ्यांनी जग पाहणारा.
गुलाबराव महाराजांना बाह्य जग दिसत नव्हते; पण आत्मज्ञान, तत्त्वज्ञान, वेदांत आणि भक्ती यांच्या माध्यमातून त्यांनी संपूर्ण विश्वाचे तत्त्व समजून घेतले. म्हणूनच लोक त्यांना प्रज्ञाचक्षु संत म्हणू लागले.
गुलाबराव महाराजांची स्मरणशक्ती चकित करणारी होती. कोणी वेद, उपनिषद, गीता किंवा कोणताही संस्कृत ग्रंथ वाचून दाखवला की ते लगेच लक्षात ठेवत. पुढे त्याच विषयावर ते तासन्तास प्रवचन देत. संस्कृत, मराठी, हिंदी आणि तत्त्वज्ञानातील अनेक विषयांवर त्यांचे प्रभुत्व होते.
अनेक जण ज्ञानमार्ग आणि भक्तिमार्ग वेगळे मानतात; परंतु गुलाबराव महाराजांनी दोन्हींचा सुंदर समन्वय साधला.
त्यांच्या सांगत ज्ञानाशिवाय भक्ती अपूर्ण आहे.
भक्तीशिवाय ज्ञान कोरडे आहे.
ईश्वरप्राप्तीसाठी प्रेम, श्रद्धा आणि आत्मज्ञान या तिन्हींची आवश्यकता आहे.
त्यांनी अद्वैत वेदांत स्वीकारला, पण त्याचबरोबर श्रीकृष्णावरील माधुर्यभक्तीलाही सर्वोच्च स्थान दिले.
गुलाबराव महाराजांचे आराध्य दैवत भगवान श्रीकृष्ण होते. ते स्वतःला गोपीभावाने श्रीकृष्णाचे सेवक मानत. त्यांच्या अनेक अभंगांत श्रीकृष्णावरील उत्कट प्रेम, विरह, भक्ती आणि आत्मसमर्पण व्यक्त झाले आहे. त्यांच्या लेखनात भक्ती ही केवळ धार्मिक कृती नसून परमात्म्याशी एकरूप होण्याचा मार्ग असल्याचे स्पष्ट होते.
गुलाबराव महाराजांनी “मधुराद्वैत” ही स्वतंत्र तात्त्विक संकल्पना मांडली.
अद्वैत वेदांतातील ब्रह्मज्ञान,
श्रीकृष्णावरील प्रेमभक्ती, गोपीभाव, वैष्णव भक्ती,
आणि आत्मसाक्षात्कार यांचा सुंदर संगम दिसतो.
त्यांच्या मते अंतिम सत्य एकच असले तरी त्या सत्याचा अनुभव प्रेमभक्तीमधून अधिक सहज मिळतो.
अत्यल्प आयुष्यात त्यांनी अफाट साहित्य निर्माण केले. त्यांनी वेदांत, योग, भक्ती, मानसशास्त्र, धर्म, समाज, स्त्रीशिक्षण, संस्कृती, नैतिकता आणि अध्यात्म अशा अनेक विषयांवर लेखन केले.
गुलाबराव महाराजांनी समाजातील अंधश्रद्धा, दांभिकपणा आणि दिखाऊ धर्म यांचा विरोध केला.
त्या काळात स्त्रियांना धार्मिक शिक्षणाची फारशी संधी नव्हती. गुलाबराव महाराजांनी स्त्रियांच्या आध्यात्मिक प्रगतीचे समर्थन केले. भक्ती, नामस्मरण आणि आत्मज्ञान यावर प्रत्येकाचा समान अधिकार आहे, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.
गुरुशिवाय आत्मज्ञान प्राप्त होणे कठीण असल्याचे त्यांनी अनेकदा सांगितले. गुलाबराव महाराजांवर संत ज्ञानेश्वर, संत तुकाराम, संत नामदेव, संत एकनाथ आणि समर्थ रामदास यांच्या विचारांचा प्रभाव होता.
गुलाबराव महाराजांचे आयुष्य अत्यंत अल्प होते. केवळ ३४ वर्षांच्या आयुष्यात त्यांनी इतके विपुल लेखन केले की आजही संशोधक त्यांचा अभ्यास करत आहेत. त्यांचे निधन २० सप्टेंबर १९१५ रोजी झाले.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: प्रज्ञाचक्षु संत गुलाबराव महाराज हे महाराष्ट्रातील महान संत, तत्त्वज्ञ, लेखक आणि श्रीकृष्णभक्त होते. जन्मतः दृष्टिहीन असूनही त्यांनी विपुल आध्यात्मिक साहित्याची निर्मिती केली.
Ans: बाह्य दृष्टी नसतानाही त्यांनी ज्ञान, तत्त्वज्ञान आणि आत्मज्ञानाच्या बळावर जग समजून घेतले. त्यामुळे त्यांना 'प्रज्ञाचक्षु' ही उपाधी मिळाली.
Ans: वेदांत, भक्ती, योग, धर्म, अध्यात्म, नैतिकता, समाजप्रबोधन आणि संस्कृती अशा विविध विषयांवर त्यांनी लेखन केले.
.png "Videos"){kind=small}
