फोटो सौजन्य- गुगल
भारतीय संतपरंपरेमध्ये नाथ संप्रदायाला अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. योगसाधना, आत्मज्ञान, हठयोग, गुरुभक्ती आणि अध्यात्माच्या माध्यमातून सामान्य माणसाला आत्मोन्नतीचा मार्ग दाखविणाऱ्या या परंपरेचा विस्तार भारतभर झाला. या नाथपरंपरेचे आद्यगुरू म्हणून श्री सद्गुरू मच्छिंद्रनाथ महाराज, अर्थात मत्स्येंद्रनाथ यांचे नाव श्रद्धेने घेतले जाते. नवनाथांमध्ये त्यांना आद्य स्थान असून, त्यांच्या पुढील परंपरेला गुरू गोरक्षनाथांसारख्या महान योगींच्या कार्यामुळे व्यापक स्वरूप प्राप्त झाले. त्यांच्या थोडक्यात समजून घेऊयात.
मच्छिंद्रनाथांच्या जन्माविषयी विविध आख्यायिका प्रचलित आहेत. त्यातील प्रसिद्ध कथेनुसार, त्यांचा संबंध मत्स्य अर्थात माशाशी जोडला जातो. समुद्रात भगवान शिव माता पार्वतींना योगविद्या आणि अध्यात्माचे गूढ ज्ञान सांगत असताना एका माशाने हा संवाद ऐकला. त्या दिव्य ज्ञानाचा संस्कार त्याच्यावर झाला आणि त्यातून पुढे मच्छिंद्रनाथांचा अवतार झाला, अशी नाथपरंपरेतील श्रद्धा आहे.
मच्छिंद्रनाथांच्या जीवनकाळाबाबत विद्वानांमध्ये वेगवेगळी मते आढळतात. साधारणतः त्यांचा संबंध इ.स.च्या दहाव्या शतकाच्या आसपासच्या काळाशी जोडला जातो. मात्र त्यांच्या जीवनाशी संबंधित अनेक आख्यायिका, लोकपरंपरा आणि धार्मिक श्रद्धा असल्याने त्यांच्या चरित्रातील प्रत्येक घटकाचा ऐतिहासिक संदर्भ स्वतंत्रपणे पाहावा लागतो.
मच्छिंद्रनाथांनी योगसाधना आणि आध्यात्मिक साधनेचा मार्ग व्यापक केला. त्यांच्या परंपरेत शरीर, प्राण, मन आणि चैतन्य यांचा परस्परसंबंध समजून घेण्याला महत्त्व आहे. योग हा केवळ शारीरिक व्यायाम नसून आत्मज्ञानाकडे जाणारा मार्ग आहे, ही भूमिका नाथपंथाच्या विचारधारेत दिसून येते.
हठयोग, तंत्रसाधना आणि कौलमार्गाशी मच्छिंद्रनाथांचे नाव जोडले जाते. त्यांच्या नावावर परंपरेने ‘कौलज्ञाननिर्णय’ या संस्कृत ग्रंथाचा उल्लेख केला जातो. या ग्रंथपरंपरेत साधना, योग आणि आध्यात्मिक ज्ञानाच्या विविध पैलूंचे विवेचन आढळते. नाथसंप्रदायाच्या पुढील वाटचालीत मच्छिंद्रनाथांनी घातलेली पायाभरणी अत्यंत महत्त्वाची ठरली. त्यांच्या शिकवणुकीचा प्रसार पुढे त्यांच्या शिष्यपरंपरेतून झाला.
मच्छिंद्रनाथांचे सर्वांत प्रसिद्ध शिष्य म्हणजे गुरू गोरक्षनाथ. भारतीय योगपरंपरेच्या इतिहासात गोरक्षनाथांचे नाव अत्यंत महत्त्वाचे आहे. मच्छिंद्रनाथांकडून प्राप्त झालेले योगज्ञान आणि साधनेची परंपरा त्यांनी पुढे मोठ्या प्रमाणावर विस्तारली.
गुरू आणि शिष्य यांच्यातील नाते नाथसंप्रदायात अत्यंत पवित्र मानले जाते.
महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत नाथपंथाचा प्रभाव मोठा आहे. महाराष्ट्रातील विविध भागांत नाथसंप्रदायाशी संबंधित स्थळे, मंदिरे, मठ आणि समाधीस्थाने आढळतात. मच्छिंद्रनाथांच्या नावाशी जोडलेल्या अनेक स्थानिक परंपरा आजही श्रद्धेने जपल्या जातात. महाराष्ट्रातील बीड जिल्ह्यातील आष्टी तालुक्यातील मायंबा (सावरगाव) हे मच्छिंद्रनाथांच्या परंपरेतील अत्यंत महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र मानले जाते. येथे श्री मच्छिंद्रनाथ महाराजांचे संजीवन समाधीस्थान असल्याची श्रद्धा आहे.
बीड जिल्ह्यातील आष्टी तालुक्यातील सावरगाव परिसरातील मायंबा हे मच्छिंद्रनाथ भक्तांसाठी श्रद्धेचे स्थान आहे. येथे असलेले मच्छिंद्रनाथ महाराजांचे समाधी मंदिर नाथभक्तांच्या दृष्टीने विशेष महत्त्वाचे आहे. ‘संजीवन समाधी’ ही भारतीय संतपरंपरेतील अत्यंत गूढ आणि श्रद्धेची संकल्पना आहे. संताने योगसाधनेच्या उच्च अवस्थेत देह ठेवून समाधी धारण केली, अशी त्यामागील धार्मिक भावना आहे. त्यामुळे अशा समाधीस्थळांना केवळ स्मृतिस्थळ म्हणून न पाहता साधना, श्रद्धा आणि गुरुतत्त्वाचे केंद्र म्हणून पाहिले जाते. मायंबा येथे मच्छिंद्रनाथ महाराजांच्या दर्शनासाठी विविध भागांतून भाविक येतात.
मच्छिंद्रनाथांशी संबंधित धार्मिक उत्सव आणि यात्रा या केवळ धार्मिक कार्यक्रम नसून स्थानिक लोकजीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत. यात्रेच्या निमित्ताने विविध गावांमधून भाविक एकत्र येतात. पूजा, दर्शन, भजन, कीर्तन आणि धार्मिक विधींमधून नाथपरंपरेची आठवण पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचते.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
.png "Videos"){kind=small}
