
फोटो सौजन्य- गुगल
महाराष्ट्राच्या संतपरंपरेत संत नामदेव महाराज यांचे स्थान अत्यंत अढळ आणि तेजस्वी आहे. ते केवळ एक थोर विठ्ठलभक्त नव्हते, तर भारतीय एकात्मतेचे आणि सामाजिक समतेचे आद्य प्रवर्तक होते. “नाचू कीर्तनाचे रंगी, ज्ञानदीप लावू जगी” ही प्रतिज्ञा घेऊन त्यांनी भक्तीचा मळा केवळ महाराष्ट्रातच नाही, तर थेट उत्तर भारतातील पंजाबपर्यंत फुलवला.
संत ज्ञानेश्वरांच्या समाधीनंतर नामदेव महाराजांनी भारतभ्रमण करण्याचा निर्णय घेतला. ते राजस्थानमार्गे पंजाबमध्ये पोहोचले. पंजाबमधील घुमान (जिल्हा गुरुदासपूर) येथे त्यांनी सुमारे १८ ते २० वर्षे वास्तव्य केले.
त्यांनी स्थानिक लोकांना समजेल अशा हिंदी आणि पंजाबी मिश्रित भाषेतून भक्तीचा संदेश दिला. त्याचबरोबर मूर्तिपूजेला विरोध असणाऱ्या उत्तर भारतातील समाजाला त्यांनी प्रेमाचा आणि मानवतेचा मार्ग दाखवला. आजही पंजाबमधील घुमान येथे संत नामदेवांचे भव्य मंदिर आणि समाधी स्थळ आहे, जिथे शिख आणि मराठी बांधव मोठ्या भक्तीभावाने नतमस्तक होतात.
संत नामदेव महाराजांचा जन्म कार्तिक शुद्ध एकादशी, शके ११९२ (इसवी सन १२७०) रोजी नरसी बामणी (जिल्हा हिंगोली) येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव दामाशेटी आणि आईचे नाव गोणाई होते. लहानपणापासूनच त्यांना विठ्ठलभक्तीचे वेध लागले होते. संत ज्ञानेश्वर महाराजांच्या सहवासात आल्यानंतर त्यांच्या भक्तीला ज्ञानाची जोड मिळाली. विसोबा खेचर यांच्याकडून त्यांनी गुरुमंत्र घेतला आणि सर्वत्र परमेश्वर भरलेला आहे, या अद्वैत तत्त्वाचा साक्षात्कार त्यांना झाला.
त्या काळात समाजात जातीपातीची आणि उच्च-नीचतेची मोठी दरी होती. संत नामदेवांनी आपल्या अभंगांतून या विषमतेवर कडाडून प्रहार केला. त्यांच्या कीर्तनात अठरापगड जातींचे लोक एकत्र येत असत. संत चोखामेळा, संत सावता माळी, संत गोरा कुंभार, संत जनाबाई यांसारख्या सर्व स्तरांतील संतांना त्यांनी एकत्र गुंफले आणि भागवत धर्माची पायाभरणी भक्कम केली.
शिखांचे पाचवे गुरु, गुरु अर्जुन देव जी यांनी शिखांचा पवित्र धर्मग्रंथ ‘आदि ग्रंथ’ (गुरु ग्रंथ साहिब) संकलित केला. या ग्रंथात विविध धर्मांतील आणि जातींतील १५ भक्तांची (संतांची) वाणी समाविष्ट केली आहे, ज्याला ‘भगत बाणी’ म्हणतात. यामध्ये संत नामदेव महाराजांचे ६१ अभंग (शबद) अत्यंत आदराने समाविष्ट करण्यात आले आहेत. शिख धर्मात त्यांना ‘भगत नामदेव जी’ किंवा ‘बाबा नामदेव’ म्हणून पूजले जाते.
संत नामदेवांना ‘आद्य कीर्तनकार’ मानले जाते. त्यांनी कीर्तनाच्या माध्यमातून लोकजागृतीची एक प्रभावी परंपरा सुरू केली. मराठी साहित्यात आत्मचरित्रपर लेखन करणारे ते पहिले संत होते. त्यांनी संत ज्ञानेश्वरांचे चरित्र (‘आदि’, ‘तीर्थावली’ आणि ‘समाधी’ या तीन प्रकरणांत) अभंगबद्ध केले. त्यांच्या नावावर हजारो अभंग असून त्यातील करुणा, भक्ती आणि समाजप्रबोधन आजही प्रेरणादायी आहे.
संत नामदेव महाराजांनी भाषा, प्रांत आणि जातीच्या भिंती ओलांडून संपूर्ण भारतवर्षात मानवतेचा धर्म प्रस्थापित केला. महाराष्ट्राचा हा लाडका विठ्ठलभक्त पंजाबच्या भूमीत ‘बाबा नामदेव’ म्हणून अजरामर झाला. त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या विचारांचे स्मरण करून समता आणि बंधुभाव जपणे, हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: संत नामदेव महाराजांचा जन्म १२७० मध्ये महाराष्ट्रातील नरसी बामणी येथे झाल्याचे मानले जाते.
Ans: पंजाबमध्ये त्यांनी भक्तीचा संदेश दिला आणि घुमान येथे दीर्घकाळ वास्तव्य केले. त्यामुळे तेथे त्यांना 'बाबा नामदेव' म्हणून आदर दिला जातो.
Ans: त्यांनी अभंग आणि कीर्तनाच्या माध्यमातून भक्ती, सामाजिक समता, मानवता आणि बंधुभावाचा संदेश दिला.