फोटो सौजन्य- गुगल
गुजरातमधील देवभूमी द्वारका जिल्ह्यात असलेले श्री रुक्मिणी माता मंदिर हे द्वारकेतील प्रमुख धार्मिक आणि ऐतिहासिक स्थळांपैकी एक आहे. भगवान श्रीकृष्णांची पट्टराणी, विदर्भराज भीष्मक यांची कन्या आणि माता लक्ष्मीचा अवतार मानल्या जाणाऱ्या रुक्मिणी देवीला समर्पित असलेले हे मंदिर विशेष प्रसिद्ध आहे. द्वारकाधीश मंदिरापासून काही अंतरावर असलेले हे स्वतंत्र मंदिर भाविकांच्या श्रद्धेचे महत्त्वाचे केंद्र आहे.
द्वारकेला जाणाऱ्या भाविकांनी भगवान द्वारकाधीशांचे दर्शन घेतल्यानंतर रुक्मिणी मातेचेही दर्शन घ्यावे, अशी धार्मिक परंपरा आहे. त्यामुळे द्वारका यात्रेमध्ये या मंदिराला विशेष स्थान प्राप्त झाले आहे.
श्री रुक्मिणी माता मंदिर गुजरात राज्यातील देवभूमी द्वारका जिल्ह्यात, द्वारका शहरात स्थित आहे. मुख्य द्वारकाधीश मंदिरापासून उत्तरेच्या दिशेला काही अंतरावर हे मंदिर आहे. बेट द्वारकेकडे जाणाऱ्या मार्गाजवळ असल्यामुळे द्वारका यात्रेदरम्यान येथे सहज पोहोचता येते. हे मंदिर सर्वसामान्य भाविकांसाठी खुले असून येथे देवीचे दर्शन घेण्यासाठी प्रवेश शुल्क आकारले जात नाही. देशभरातून येणारे भाविक, पर्यटक तसेच प्राचीन मंदिर स्थापत्यकलेचा अभ्यास करणारे अभ्यासक या मंदिराला आवर्जून भेट देतात.
श्री रुक्मिणी माता मंदिराचा इतिहास प्राचीन असल्याचे मानले जाते. स्थानिक परंपरेनुसार या मंदिराची मूळ परंपरा सुमारे अडीच हजार वर्षांपूर्वीची असल्याचे सांगितले जाते. मात्र, सध्या अस्तित्वात असलेल्या मंदिराची वास्तुरचना प्रामुख्याने बाराव्या शतकातील असल्याचे अनेक पर्यटन स्थळांमध्ये समाविष्ट केले आहे.
या मंदिराचे सर्वांत मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे भगवान श्रीकृष्णांचे द्वारकाधीश मंदिर आणि रुक्मिणी मातेचे मंदिर स्वतंत्र ठिकाणी असणे. यामागे एक प्रसिद्ध पौराणिक आख्यायिका सांगितली जाते.
पौराणिक आख्यायिकेनुसार, एकदा दुर्वास ऋषींनी भगवान श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणी मातेला आपल्या रथाला जोडून तो ओढण्यास सांगितले. ऋषींची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणी माता स्वतः रथ ओढू लागले.
काही अंतर गेल्यानंतर रुक्मिणी मातेला तीव्र तहान लागली. त्यावेळी भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या सामर्थ्याने भूमीतून गंगेचे पवित्र जल प्रकट केले. तहान असह्य झाल्यामुळे रुक्मिणी मातेने ऋषींची परवानगी न घेता प्रथम स्वतः ते जल प्राशन केले.
यामुळे दुर्वास ऋषी संतप्त झाले. त्यांनी श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणी मातेला एकमेकांपासून दूर राहण्याचा शाप दिला, अशी आख्यायिका प्रचलित आहे. या शापामुळे रुक्मिणी मातेला द्वारकाधीशांपासून वेगळे राहावे लागले आणि त्यांचे मंदिर स्वतंत्र ठिकाणी उभारले गेले, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे.
श्री रुक्मिणी माता मंदिर आकाराने द्वारकाधीश मंदिरापेक्षा लहान असले, तरी त्याची स्थापत्यरचना अत्यंत सुंदर आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.
मंदिराचा कळस नागर स्थापत्यशैलीचा असून तो मंदिराच्या प्राचीन वैभवाची साक्ष देतो. मंदिराच्या बाह्य भिंतींवर विविध देवी-देवतांची शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या तळभागात हत्तींच्या रांगा आणि मानवी आकृत्यांची कलात्मक शिल्पे पाहायला मिळतात. मंदिरातील मंडपाचे छत घुमटाकार असून त्याची रचना आकर्षक आहे.
मंदिराच्या वास्तूमध्ये दगडी जाळीदार खिडक्यांचा सुंदर वापर करण्यात आला आहे. मंदिराच्या भिंतींवरील शिल्पकला, नक्षीकाम आणि वास्तुरचना पाहताना तत्कालीन भारतीय शिल्पकारांचे कौशल्य लक्षात येते.
मंदिराच्या गर्भगृहात रुक्मिणी मातेची सुंदर मूर्ती विराजमान आहे. देवीचे चतुर्भुज स्वरूप भक्तांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. देवीच्या हातांमध्ये शंख, चक्र, गदा आणि पद्म अशी आयुधे व चिन्हे असल्याचे वर्णन केले जाते.
रुक्मिणी माता या भगवान श्रीकृष्णांच्या प्रमुख पट्टराणी असून त्यांना माता लक्ष्मीचे स्वरूप मानले जाते. त्यामुळे येथे दर्शनासाठी येणारे भाविक सुख, समृद्धी, सौभाग्य आणि कौटुंबिक मंगलतेसाठी प्रार्थना करतात.
या मंदिराशी जोडलेली जलदानाची परंपरा विशेष महत्त्वाची मानली जाते. दुर्वास ऋषींच्या आख्यायिकेत तहानलेल्या रुक्मिणी मातेला जल मिळाल्याचा प्रसंग येतो. त्यामुळे येथे येणाऱ्या भाविकांना पाणी देणे, जलदान करणे आणि तहानलेल्या व्यक्तीची सेवा करणे यांचे महत्त्व सांगितले जाते. भारतीय संस्कृतीमध्ये तहानलेल्याला पाणी देणे हे पुण्यकर्म मानले गेले आहे. या मंदिराची आख्यायिका त्याच सेवाभावाची आठवण करून देते.
मंदिरात वर्षभर विविध धार्मिक उत्सव आणि पूजाविधी केले जातात. त्यामध्ये पुढील उत्सवांना विशेष महत्त्व आहे.
भगवान श्रीकृष्णांच्या जन्मोत्सवानिमित्त मंदिरात विशेष पूजा आणि धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.
रुक्मिणी मातेच्या प्राकट्यदिनानिमित्त विशेष पूजन आणि उत्सव साजरा केला जातो.
भगवान श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणी यांच्या दिव्य विवाहाची आठवण म्हणून विवाहोत्सव साजरा केला जातो. या उत्सवांच्या काळात मंदिरात भाविकांची मोठी गर्दी पाहायला मिळते.
मंदिरात सकाळी आणि संध्याकाळी दर्शनाची व्यवस्था असते. विविध पर्यटनविषयक माहितीनुसार सकाळी साधारण ६ ते ७.३० वाजण्याच्या दरम्यान मंदिर उघडते आणि रात्री साधारण ८ ते ९ वाजेपर्यंत दर्शनासाठी खुले असते. मात्र, दुपारच्या वेळी काही काळ मंदिर बंद असू शकते. सण, उत्सव आणि स्थानिक व्यवस्थेनुसार वेळांमध्ये बदल होऊ शकतो.
द्वारका ही भगवान श्रीकृष्णांच्या वास्तव्यामुळे पवित्र झालेली सप्तमोक्षदायिनी पुरींपैकी एक मानली जाते. येथील द्वारकाधीश मंदिर, गोमती घाट, बेट द्वारका आणि रुक्मिणी माता मंदिर या सर्व धार्मिक स्थळांना यात्रेमध्ये विशेष महत्त्व आहे.
भगवान श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणी माता यांचे नाते हे केवळ पती-पत्नीचे नाते नसून भक्ती, प्रेम, समर्पण आणि दैवी एकात्मतेचे प्रतीक मानले जाते. त्यामुळे द्वारकाधीशांच्या दर्शनाबरोबरच रुक्मिणी मातेचे दर्शन घेण्याची परंपरा भाविकांमध्ये प्रचलित आहे.
द्वारकेला जाणाऱ्या प्रत्येक भाविकाने भगवान द्वारकाधीशांच्या चरणी नतमस्तक झाल्यानंतर रुक्मिणी मातेच्या मंदिरात जाऊन देवीचे दर्शन घ्यावे. या दर्शनाने द्वारका यात्रेतील भक्तिभावाला एक वेगळीच पूर्णता लाभते..
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: गुजरातमधील देवभूमी द्वारका जिल्ह्यातील द्वारका शहरात हे मंदिर आहे.
Ans: पौराणिक आख्यायिकेनुसार, दुर्वास ऋषींनी श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणी मातेला एकमेकांपासून दूर राहण्याचा शाप दिला होता. त्यामुळे रुक्मिणी मातेचे मंदिर स्वतंत्र ठिकाणी असल्याची धार्मिक मान्यता आहे.
Ans: या मंदिराची मूळ परंपरा प्राचीन असल्याचे मानले जाते. सध्या अस्तित्वात असलेल्या मंदिराची वास्तुरचना प्रामुख्याने बाराव्या शतकातील असल्याचे सांगितले जाते.






