फोटो सौजन्य- chatgpt
इतिहासात काही काळ शैव आणि वैष्णव संप्रदायांमध्ये श्रेष्ठत्वाच्या वादांना स्थान मिळाले. मात्र वेद, उपनिषदे, पुराणे आणि संतपरंपरेने नेहमीच शिव आणि विष्णू यांचे ऐक्य अधोरेखित केले. या समन्वयाला दृढ स्वरूप देण्याचे महान कार्य आद्य शंकराचार्यांनी केले.
शैव संप्रदायात भगवान शिव यांना परब्रह्म मानले जाते. शिव हे महादेव, रुद्र, शंकर, पशुपती, नटराज, विश्वनाथ अशा विविध नावांनी ओळखले जातात. ते योग, तपश्चर्या, वैराग्य, ज्ञान आणि करुणेचे प्रतीक मानले जातात. शिवभक्तांच्या उपासनेत शिवलिंगाला केंद्रस्थानी स्थान आहे. शिवलिंगावर जलाभिषेक, दुग्धाभिषेक, रुद्राभिषेक, बेलपत्र अर्पण, भस्म, धतुरा, आक यांसारख्या वस्तू अर्पण करण्याची परंपरा आहे. “ॐ नमः शिवाय” हा पंचाक्षरी मंत्र शैव उपासनेचा प्राण मानला जातो. महाशिवरात्री, श्रावण सोमवार, प्रदोष व्रत हे या संप्रदायातील प्रमुख धार्मिक उत्सव आहेत.
याउलट वैष्णव संप्रदायात भगवान विष्णू आणि त्यांचे विविध अवतार—श्रीराम, श्रीकृष्ण, नरसिंह, वामन, परशुराम आदींची उपासना केली जाते. विष्णू हे सृष्टीचे पालनकर्ते मानले जातात. या संप्रदायात भक्ती, प्रेम, समर्पण आणि नामस्मरणाला विशेष महत्त्व आहे. विष्णू किंवा त्यांच्या अवतारांच्या मूर्तीची पूजा करून त्यांना तुळशीपत्र, चंदन, फुले, नैवेद्य अर्पण केला जातो. “ॐ नमो नारायणाय”, “श्रीकृष्ण शरणं मम”, “राम” नामाचा जप तसेच विष्णुसहस्रनाम, भगवद्गीता आणि श्रीमद्भागवताचे पठण यांना विशेष महत्त्व आहे. रामनवमी, जन्माष्टमी, वैकुंठ एकादशी, नरसिंह जयंती हे या संप्रदायातील प्रमुख उत्सव आहेत.
शैव आणि वैष्णव संप्रदायांमधील एक ठळक फरक म्हणजे कपाळावर लावले जाणारे तिलक किंवा नाम. शैव संप्रदायातील भक्त कपाळावर भस्माचे तीन आडवे पट्टे लावतात. याला त्रिपुंड्र असे म्हणतात. हे तीन पट्टे त्रिगुण, त्रिकाळ, त्रिलोकी तसेच कर्मबंधनाच्या नाशाचे प्रतीक मानले जातात. त्रिपुंड्राच्या मध्यभागी कुंकू किंवा चंदनाचा बिंदू लावण्याचीही प्रथा आहे.
वैष्णव संप्रदायात कपाळावर चंदन किंवा गोपीचंदनाने उभे तिलक लावले जाते. याला ऊर्ध्वपुंड्र म्हणतात. या तिलकाच्या दोन उभ्या रेषा भगवान विष्णूंच्या चरणांचे प्रतीक मानल्या जातात. मधील रेषा किंवा बिंदू लक्ष्मीदेवीचे प्रतीक मानला जातो. श्रीवैष्णव, माध्व, गौडीय, वल्लभ अशा विविध वैष्णव परंपरांमध्ये या तिलकाच्या आकारात थोडेफार बदल दिसून येतात.
उपासना पद्धतीत भिन्नता असली तरी दोन्ही संप्रदाय वेद, उपनिषदे, कर्मसिद्धांत, पुनर्जन्म, मोक्ष आणि गुरुचे महत्त्व स्वीकारतात. दोन्ही संप्रदाय सत्य, दया, धर्म, संयम आणि ईश्वरभक्ती यांनाच जीवनाचे सार मानतात. त्यामुळे बाह्य स्वरूपात काही भेद दिसत असले तरी मूलभूत तत्त्वज्ञानात दोन्ही संप्रदाय एकमेकांशी विरोधी नाहीत.
पुराणांमध्येही शिव आणि विष्णू यांचे ऐक्य स्पष्टपणे सांगितले आहे. प्रसिद्ध श्लोक आहे.
“शिवाय विष्णुरूपाय शिवरूपाय विष्णवे ।
शिवस्य हृदयं विष्णुः विष्णोश्च हृदयं शिवः ॥”
या श्लोकाचा अर्थ असा की शिव म्हणजेच विष्णू आणि विष्णू म्हणजेच शिव. दोघेही एकाच परमसत्याची दोन रूपे आहेत. म्हणूनच अनेक ठिकाणी “हरिहर” स्वरूपाची मूर्ती आढळते. या मूर्तीमध्ये अर्धा भाग शिवाचा आणि अर्धा भाग विष्णूचा असतो. हा भारतीय समन्वयाचा अत्यंत सुंदर संदेश आहे.
इ.स. आठव्या शतकात आद्य शंकराचार्यांनी भारतभर भ्रमण करून विविध संप्रदायांमध्ये समन्वय निर्माण केला. त्या काळात शैव, वैष्णव, शाक्त, सौर आणि गणपत्य संप्रदायांमध्ये श्रेष्ठत्वाचे वाद होत असत. आद्य शंकराचार्यांनी अद्वैत वेदांताचा सिद्धांत मांडला. त्यांच्या मते एकच ब्रह्म सत्य आहे आणि शिव, विष्णू, देवी, गणेश, सूर्य ही सर्व त्या एकाच परब्रह्माची विविध रूपे आहेत.
याच विचारातून त्यांनी पंचायतन पूजेची परंपरा लोकप्रिय केली. या पूजेमध्ये भगवान शिव, भगवान विष्णू, देवी, श्रीगणेश आणि सूर्य या पाच प्रमुख देवतांची एकत्र पूजा केली जाते. काही परंपरांमध्ये कार्तिकेयालाही स्थान दिले जाते. या पूजेमागील उद्देश एकच होता. संप्रदायांतील भेद दूर करून सर्व देवतांमध्ये एकाच परमात्म्याचे दर्शन घडवणे.
आद्य शंकराचार्यांनी देशभर चार मठांची स्थापना करून वेदांताचा प्रसार केला आणि समाजाला सांगितले की उपासनेचे मार्ग अनेक असू शकतात, पण ईश्वर एकच आहे. त्यामुळे कोणत्याही देवतेची भक्ती केली तरी ती अखेरीस त्याच परब्रह्माकडे पोहोचते.
महाराष्ट्रातील संतपरंपरेनेही हा समन्वय जपला. संत ज्ञानेश्वर, संत नामदेव, संत एकनाथ, संत तुकाराम, समर्थ रामदास यांसारख्या संतांनी शिव आणि विष्णू यांच्यात कोणताही भेद मानला नाही. वारकरी संप्रदायात विठ्ठल हा विष्णूचा अवतार मानला जात असला तरी अनेक वारकरी शिवभक्तही असतात. त्याचप्रमाणे अनेक शिवभक्त श्रीराम आणि श्रीकृष्ण यांची भक्ती करतात. हीच भारतीय संस्कृतीची वैशिष्ट्यपूर्ण समन्वयाची भावना आहे.
आजच्या काळातही शैव आणि वैष्णव संप्रदायांकडे स्पर्धेच्या दृष्टीने न पाहता, एकाच सनातन धर्माच्या दोन पूरक परंपरा म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. शिव हा ध्यान, वैराग्य आणि अंतर्मुखतेचा मार्ग दाखवतो, तर विष्णू भक्ती, प्रेम आणि धर्मपालनाचा आदर्श घालून देतो. दोन्ही मार्ग शेवटी एकाच परमेश्वराकडे नेतात. म्हणूनच सनातन धर्माचा खरा संदेश असा आहे. “देव अनेक रूपांनी प्रकट होतो; पण परमात्मा एकच आहे.” हाच संदेश आद्य शंकराचार्यांनी संपूर्ण भारताला दिला आणि शैव-वैष्णव समन्वयाची अखंड परंपरा आजपर्यंत जपली गेली.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: शैव संप्रदायात भगवान शिव यांना परब्रह्म मानून त्यांची उपासना केली जाते.
Ans: शैव संप्रदायात शिवभक्तीला, तर वैष्णव संप्रदायात विष्णूभक्ती आणि त्यांच्या अवतारांच्या उपासनेला प्रमुख स्थान आहे.
Ans: धर्मग्रंथांनुसार शिव आणि विष्णू हे एकाच परब्रह्माची दोन रूपे मानली जातात. "हरिहर" स्वरूपातूनही हा समन्वय व्यक्त केला जातो.
.png "Videos"){kind=small}
