फोटो सौजन्य- pinterest
भारतीय धर्मपरंपरेत वेद, उपनिषदे आणि पुराणे यांना ज्ञानाची अखंड वाहती परंपरा मानले जाते. त्यातही अठरा महापुराणांना विशेष स्थान आहे. या अठरा पुराणांमध्ये विष्णू पुराण हे तिसरे पुराण आहे. हे वैष्णव परंपरेचे एक अत्यंत प्रभावी, तात्त्विक आणि व्यापक पुराण मानले जाते.
विष्णू पुराण केवळ भगवान विष्णूच्या महिमेचे वर्णन करणारा धार्मिक ग्रंथ नाही; तर तो भारतीय संस्कृती, सृष्टीविज्ञान, सामाजिक रचना, राज्यव्यवस्था, इतिहासपरंपरा आणि मोक्षतत्त्व यांचे एक विस्तृत दर्शन घडवणारा ग्रंथ आहे. पुराण साहित्यामध्ये हा ग्रंथ तुलनेने अधिक सुसंघटित, विषयानुरूप आणि तत्त्वज्ञानप्रधान मानला जातो.
आजच्या काळात विष्णू पुराण वाचताना जाणवते की हा ग्रंथ केवळ श्रद्धेचा नाही, तर समाज कसा असावा, राज्य कसे चालावे, मनुष्याचे जीवन कसे घडावे आणि विश्वात आपले स्थान काय आहे याचा शोध घेणारा ग्रंथ आहे.
‘पुराण’ म्हणजे प्राचीन ज्ञानकथा. हिंदू धर्मशास्त्रानुसार पुराणांमध्ये पाच प्रमुख विषय अपेक्षित मानले जातात
सर्ग (सृष्टीची निर्मिती), प्रतिसर्ग (सृष्टीचा पुनर्निर्माण क्रम), वंश (देव व राजवंश), मन्वंतर (मनूंचे कालखंड), वंशानुचरित (राजांच्या कथा) विष्णू पुराण हे या सर्व घटकांचे संतुलित आणि विस्तृत वर्णन करणारे पुराण आहे. त्यामुळे अनेक अभ्यासकांच्या मते अठरा पुराणांमध्ये हे सर्वाधिक सुव्यवस्थित ग्रंथांपैकी एक मानले जाते.
परंपरेनुसार विष्णू पुराणाचे प्रवचन पराशर ऋषी यांनी केले आणि त्यांचे शिष्य मैत्रेय ऋषी यांनी ते ऐकले.
या संवादरचनेमुळे संपूर्ण ग्रंथात प्रश्न आणि उत्तरांचा प्रवाह दिसतो. मैत्रेय ऋषी विश्व, धर्म, जीवन आणि ईश्वर याबाबत प्रश्न विचारतात आणि पराशर ऋषी त्यांना उत्तरांच्या स्वरूपात ज्ञान देतात. यामुळे हा ग्रंथ केवळ धार्मिक आख्यान राहत नाही; तर तो विचारप्रवर्तक तत्त्वसंवाद बनतो.
इतिहास संशोधकांच्या मते हा ग्रंथ विविध काळात विकसित झाला. त्याची मूलरचना प्राचीन असली तरी पुढे विविध परंपरांमधून त्यात संपादन आणि विस्तार झाला.
परंपरेनुसार विष्णू पुराणात सुमारे २३ हजार श्लोक असल्याचे मानले जाते. मात्र आज उपलब्ध असलेल्या आवृत्त्यांमध्ये साधारण सहा हजार ते सात हजार श्लोक आढळतात. विविध प्रदेशांतील हस्तलिखित परंपरा, प्रतिलिपीकरण आणि काळानुसार झालेल्या बदलांमुळे ही संख्या बदललेली दिसते.
विष्णू पुराणाचे एकूण सहा अंश (भाग) आहेत आणि प्रत्येक भाग स्वतंत्र विषय हाताळतो.
विष्णू पुराणाची सुरुवात विश्वाच्या निर्मितीपासून होते. या भागात सांगितले जाते
सृष्टीपूर्व स्थिती, प्रकृती आणि पुरुष, ब्रह्मांडाची निर्मिती, देव, ऋषी आणि लोकांची उत्पत्ती, काळाचे स्वरूप या संपूर्ण प्रक्रियेत भगवान विष्णू हे विश्वाचे पालनकर्ता म्हणून वर्णन केले गेले आहेत. या विभागात एक महत्त्वाचा संदेश दिसतो— विश्व हे केवळ पदार्थांचे नाही; तर चेतना आणि धर्म यांच्या आधारावर चालते.
हा भाग विशेष लक्षवेधी मानला जातो
यात वर्णन आहे ते सप्तद्वीप, समुद्र, पर्वतरचना, नद्या, लोकव्यवस्था, ग्रह आणि आकाश आजच्या वैज्ञानिक भूगोलाशी यातील वर्णने जुळवून पाहण्यापेक्षा त्या काळातील विश्वसमज आणि तात्त्विक कल्पना समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.
हा विभाग मानवी जीवनाचा आराखडा मांडतो
यात सांगितले आहे, चार आश्रम व्यवस्था, संस्कार, यज्ञ, दान, सामाजिक जबाबदाऱ्या, सदाचार, विष्णू पुराणात धर्म म्हणजे केवळ पूजा नसून जीवनातील संतुलन असल्याचा विचार मांडलेला दिसतो.
या भागात प्राचीन राजवंशांची माहिती आहे
यामध्ये सूर्यवंश, चंद्रवंश, विविध राजे, वंशपरंपरा यांचे वर्णन आढळते. भारतीय ऐतिहासिक स्मृती आणि सांस्कृतिक सातत्य समजून घेण्यासाठी हा विभाग महत्त्वाचा मानला जातो.
हा विष्णू पुराणाचा सर्वात लोकप्रिय भाग मानला जातो
येथे श्रीकृष्ण यांच्या जीवनाचे वर्णन येते. यामध्ये श्रीकृष्णाचा जन्म, गोकुळातील बाललीला, गोवर्धन प्रसंग, कंसवध, धर्मस्थापना या कथांमधून केवळ चमत्कार नाहीत; तर अन्यायाविरुद्ध उभे राहणे, कर्तव्य आणि भक्ती यांचे संदेश दिलेले दिसतात.
शेवटचा भाग अत्यंत तात्त्विक आहे
यात विचार मांडले आहेत ते काळाची गती, सृष्टीचा अंत, आत्म्याचे स्वरूप, मुक्ती, भक्तीमार्ग.. विष्णू पुराण सांगते की जीवनाचा अंतिम उद्देश बाह्य संपत्ती नव्हे, तर आत्मिक उन्नती आहे.
विष्णू पुराणातील सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे त्याचा संतुलित दृष्टिकोन
हा ग्रंथ केवळ वैराग्य शिकवत नाही आणि केवळ संसारही सांगत नाही. तो सांगतो धर्माशिवाय सत्ता अपूर्ण आहे, भक्तीशिवाय ज्ञान कोरडे आहे, कर्माशिवाय जीवन निष्फळ आहे आणि विवेकाशिवाय श्रद्धा अधुरी आहे..
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: विष्णू पुराण हे अठरा महापुराणांपैकी एक महत्त्वाचे पुराण असून, भगवान विष्णूच्या महिमेसह सृष्टी, धर्म, इतिहास आणि मोक्ष यांचे वर्णन करणारा ग्रंथ आहे.
Ans: हा ग्रंथ केवळ धार्मिक कथा सांगत नाही, तर भारतीय संस्कृती, राज्यव्यवस्था, सामाजिक मूल्ये आणि तत्त्वज्ञान यांचे सखोल दर्शन घडवतो.
Ans: यात सृष्टीची निर्मिती, भूगोल, धर्म, समाजरचना, राजवंश, श्रीकृष्ण चरित्र, प्रलय आणि मोक्ष यांचे वर्णन आहे.
.png "Videos"){kind=small}
