सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य- chatgpt
भारतीय संस्कृतीमध्ये प्रत्येक धार्मिक विधी, सण आणि परंपरेमागे काही विशिष्ट विचार आणि जीवनमूल्ये दडलेली आहेत. आपल्या दैनंदिन जीवनात आपण अनेक धार्मिक प्रथा श्रद्धेने पाळत असतो. देवाची आरती झाल्यानंतर आरतीच्या ताटात पैसे ठेवणे, सण-उत्सवांच्या वेळी औक्षण केल्यानंतर ओवाळणीच्या ताटात पैसे ठेवणे, भाऊबीजेला बहिणीने भावाला ओवाळल्यानंतर भावाने ताटात पैसे ठेवणे, अशा अनेक प्रथा आजही घराघरांत पाहायला मिळतात.
मात्र, या प्रथेमागे नेमका काय विचार दडला आहे? आरती किंवा ओवाळणी केल्यानंतर पैसेच का ठेवले जातात? त्यामागे केवळ व्यवहार आहे की काही धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्वही आहे?
भारतीय परंपरेत पैसा हा केवळ आर्थिक व्यवहाराचे साधन मानला गेलेला नाही, तर तो लक्ष्मीचे, समृद्धीचे आणि दानशूरतेचे प्रतीक मानला जातो. त्यामुळे आरतीच्या किंवा ओवाळणीच्या ताटात पैसे ठेवण्याच्या प्रथेमागे कृतज्ञता, दान, आदर, प्रेम आणि समृद्धी अशा अनेक भावनांचा संगम दिसून येतो.
आरती ही देवाप्रती असलेली श्रद्धा आणि भक्तिभाव व्यक्त करण्याची एक महत्त्वाची पद्धत आहे. देवाची पूजा केल्यानंतर आरती केली जाते. आरती म्हणजे परमेश्वराच्या चरणी आपली भक्ती अर्पण करणे. या वेळी आरतीच्या ताटात पैसे ठेवणे म्हणजे देवाने आपल्याला दिलेल्या सुख, समाधान, आरोग्य आणि समृद्धीबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करणे होय.
माणसाला आयुष्यात जे काही प्राप्त झाले आहे, ते केवळ स्वतःच्या प्रयत्नांमुळेच मिळालेले नसून त्यामागे अनेक व्यक्तींचे सहकार्य, निसर्गाची साथ आणि ईश्वरी कृपा आहे, अशी भारतीय संस्कृतीची धारणा आहे. त्यामुळे आपल्या प्राप्तीतील काही भाग दान करणे किंवा देवाच्या चरणी अर्पण करणे ही कृतज्ञतेची भावना मानली जाते.
आरतीच्या ताटात ठेवलेले पैसे हे याच भावनेचे प्रतीक आहेत. देवाला पैशांची आवश्यकता नाही; मात्र त्याच्या निमित्ताने माणसाने आपल्या मिळकतीतील काही भाग दुसऱ्याच्या उपयोगासाठी द्यावा, हा त्यामागील महत्त्वाचा विचार आहे.
भारतीय धर्मपरंपरेमध्ये दानाला विशेष महत्त्व आहे. दान म्हणजे केवळ एखाद्याला पैसे देणे नव्हे, तर आपल्या मिळकतीतील काही भाग दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी स्वेच्छेने अर्पण करणे होय.
श्रीमद्भगवद्गीतेच्या सतराव्या अध्यायात दानाचे तीन प्रकार सांगितले आहेत. त्यामध्ये सात्त्विक दानाचे वर्णन करताना भगवान श्रीकृष्ण म्हणतात,
दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे।
देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम्॥
अर्थात, दान देणे हे आपले कर्तव्य आहे, या भावनेने कोणत्याही उपकाराची अपेक्षा न ठेवता योग्य वेळी, योग्य स्थळी आणि योग्य व्यक्तीला दिलेले दान सात्त्विक मानले जाते.
आरतीच्या ताटात पैसे ठेवण्याच्या प्रथेमध्येही दानाची ही भावना दिसून येते. आपण आपल्या क्षमतेनुसार काही रक्कम अर्पण करतो. त्यातून त्यागाची वृत्ती निर्माण होते आणि संपत्तीबद्दलचा अहंकार कमी करण्याची शिकवण मिळते.
दानामुळे केवळ घेणाऱ्याला मदत होत नाही, तर देणाऱ्याच्या मनातही समाधान आणि उदारता निर्माण होते.
भारतीय कुटुंबव्यवस्थेत औक्षण किंवा ओवाळणीला विशेष महत्त्व आहे. एखाद्या व्यक्तीचे यश, आरोग्य, दीर्घायुष्य आणि कल्याण यांसाठी तिचे औक्षण केले जाते. दिव्याच्या प्रकाशाने ओवाळणे म्हणजे त्या व्यक्तीच्या आयुष्यात मंगलता आणि सकारात्मकता नांदो, अशी शुभेच्छा व्यक्त करणे.
विशेषतः लहान मुलांना, नवविवाहित जोडप्यांना किंवा एखाद्या महत्त्वाच्या प्रसंगी घरी आलेल्या व्यक्तींना ओवाळण्याची प्रथा आहे. काही ठिकाणी ओवाळणीनंतर ताटात पैसे ठेवून ते पैसे दृष्ट काढण्याच्या विधीमध्ये वापरले जातात.
ओवाळणीच्या वेळी ताटातील दिवा, हळद-कुंकू, अक्षता आणि नाणी यांना विशेष धार्मिक महत्त्व असते. काही प्रथांमध्ये पैसे व्यक्तीवरून ओवाळून नंतर दान केले जातात किंवा विशिष्ट ठिकाणी ठेवले जातात. यामागे त्या व्यक्तीवरील वाईट नजर दूर व्हावी आणि तिचे कल्याण व्हावे, अशी भावना असते.
भारतीय संस्कृतीमध्ये धनाला लक्ष्मीचे स्वरूप मानले जाते. लक्ष्मी ही केवळ संपत्तीची देवता नसून ऐश्वर्य, सौभाग्य, समृद्धी आणि मांगल्याचे प्रतीक आहे. पूजेच्या वेळी नाणी किंवा चलनी नोटा ठेवण्यामागे धनाचा आदर करण्याची आणि त्याचा योग्य विनियोग करण्याची भावना आहे. पैसा मिळवणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच तो योग्य कारणासाठी खर्च करणे आणि त्यातील काही भाग समाजाच्या कल्याणासाठी वापरणेही महत्त्वाचे आहे.
दिवाळीतील लक्ष्मीपूजन, अक्षय्य तृतीया, दसरा अशा सणांमध्ये धनपूजेला महत्त्व असते. या वेळी पैशांचे पूजन करणे म्हणजे धनाला केवळ उपभोगाचे साधन न मानता त्याचा उपयोग सत्कर्मासाठी व्हावा, अशी प्रार्थना करणे होय.
ओवाळणीची परंपरा केवळ देवपूजेपुरती मर्यादित नाही. भारतीय कुटुंबव्यवस्थेत नात्यांमधील प्रेम व्यक्त करण्यासाठीही या विधीचा उपयोग केला जातो. रक्षाबंधन, भाऊबीज, वाढदिवस, लग्नसमारंभ किंवा अन्य मंगलप्रसंगी औक्षण केले जाते. भाऊबीजेला बहीण आपल्या भावाचे औक्षण करते. त्याच्या दीर्घायुष्याची आणि सुखसमृद्धीची प्रार्थना करते. त्यानंतर भाऊ बहिणीला ओवाळणी देतो.
या ओवाळणीत पैसे, वस्त्र किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात. ही केवळ आर्थिक देवाणघेवाण नसते. त्यामध्ये बहिणीप्रती असलेला आदर, प्रेम आणि तिच्या आनंदाची काळजी घेण्याची भावना असते.
पूर्वीच्या काळात मंदिरातील पुजारी, पुरोहित आणि धार्मिक विधी करणाऱ्या व्यक्तींच्या उपजीविकेचा महत्त्वाचा आधार म्हणजे दक्षिणा आणि दानधर्म होता. पूजा, अभिषेक, होमहवन किंवा धार्मिक संस्कार पूर्ण झाल्यानंतर दक्षिणा देण्याची प्रथा होती.
दक्षिणा म्हणजे धार्मिक विधी करणाऱ्या व्यक्तीने केलेल्या सेवेसाठी कृतज्ञतेने दिलेली रक्कम. आरतीच्या ताटात ठेवलेले पैसे काही ठिकाणी पुजारी किंवा मंदिराच्या व्यवस्थेसाठी वापरले जातात.
मंदिरातील दिवाबत्ती, नैवेद्य, स्वच्छता, धार्मिक उत्सव आणि अन्य व्यवस्थांसाठी या देणग्यांचा उपयोग होऊ शकतो. त्यामुळे आरतीच्या ताटात पैसे ठेवण्याच्या प्रथेला धार्मिक कार्याला आर्थिक हातभार लावण्याची एक परंपराही जोडलेली आहे.
आरतीच्या किंवा ओवाळणीच्या ताटात पैसे ठेवण्याची परंपरा ही केवळ धार्मिक कर्मकांडाचा भाग नाही. तिच्यामध्ये भारतीय संस्कृतीतील अनेक जीवनमूल्यांचा समावेश आहे. कृतज्ञता व्यक्त करणे, आपल्या संपत्तीतील काही भाग दुसऱ्याला देणे, नात्यांचा आदर करणे, दानधर्म करणे आणि समृद्धीचा योग्य विनियोग करणे, हे सर्व विचार या छोट्याशा कृतीतून व्यक्त होतात.
आजच्या काळात या परंपरेचे पालन करताना तिच्यामागील भावार्थ समजून घेणे अधिक आवश्यक आहे. आरतीच्या ताटात किती पैसे ठेवले, यापेक्षा ते कोणत्या भावनेने ठेवले, हे अधिक महत्त्वाचे आहे. देवाप्रती कृतज्ञता म्हणून अर्पण केलेली रक्कम असो किंवा भावाने बहिणीला प्रेमाने दिलेली ओवाळणी असो, तिचे मोल पैशांमध्ये मोजता येत नाही.
(टीपः धर्म, ज्योतिष, वास्तु, फेंगशुई इत्यादी विषयांवरील लेख/बातम्या केवळ वाचकांच्या माहितीसाठी आहेत. यासंबंधी कोणताही प्रयोग करण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला आवश्यक आहे. आमचे उद्दिष्ट फक्त वाचकांना माहिती देणे आहे. Navarashtra या तथ्यांची पुष्टी करू शकत नाही.)
Ans: ओवाळणीच्या ताटात पैसे ठेवणे ही प्रेम, आदर, कृतज्ञता आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते.
Ans: काही घरांमध्ये आणि परंपरांमध्ये ओवाळणीच्या ताटातील पैशांचा उपयोग दृष्ट काढण्यासाठी केला जातो
Ans: भाऊ बहिणीला ओवाळणी किंवा भेटवस्तू देऊन तिच्याप्रती प्रेम, आदर आणि आपुलकी व्यक्त करतो.
