रविवार, 15 नोव्हेंबर 2026
फोटो सौजन्य - Social Media
महाराष्ट्रातील सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये अनेक ऐतिहासिक किल्ले आजही आपल्या भूतकाळाची साक्ष देत उभे आहेत. त्यापैकी पालघर जिल्ह्यातील जव्हार तालुक्यात असलेला भूपतगड किल्ला हा इतिहासप्रेमी आणि ट्रेकिंगप्रेमींसाठी एक आकर्षक ठिकाण मानला जातो. डोंगरमाथ्यावर वसलेला हा किल्ला समुद्रसपाटीपासून सुमारे १६०० फूट उंचीवर आहे. सध्या किल्ल्याची अवस्था जीर्ण असली तरी त्याचे ऐतिहासिक महत्त्व आणि परिसरातील निसर्गसौंदर्य पर्यटकांना आकर्षित करत असते.
भूपतगड किल्ला जव्हार शहरापासून साधारण ३० किमी अंतरावर आहे. या किल्ल्याच्या पायथ्याशी कुरलोड आणि झाप ही गावे आहेत. या गावांमधून किल्ल्यावर जाण्यासाठी साधारण एक तासाचा सोपा ट्रेक करावा लागतो. त्यामुळे नवशिक्या ट्रेकर्ससाठीही हा किल्ला योग्य मानला जातो. मुंबई किंवा ठाणे परिसरातून येणाऱ्या पर्यटकांसाठी जव्हारमार्गे येथे पोहोचणे सोयीचे ठरते. इतिहासाच्या दृष्टीने पाहिले तर भूपतगड किल्ल्याबाबत फारशी विस्तृत माहिती उपलब्ध नाही. मात्र हा किल्ला प्राचीन काळात त्र्यंबक–वाडा या महत्त्वाच्या व्यापारी मार्गावर लक्ष ठेवण्यासाठी वापरला जात होता. त्या काळात या मार्गावरून मोठ्या प्रमाणात व्यापार होत असल्यामुळे या किल्ल्याचे सामरिक महत्त्व होते. स्वातंत्र्यपूर्व काळात हा किल्ला जव्हार संस्थानच्या ताब्यात होता आणि १९४७ पर्यंत त्या संस्थानच्या प्रशासनाखाली होता.
आज किल्ल्यावर फारशी तटबंदी शिल्लक नसली तरी काही ऐतिहासिक अवशेष अजूनही पाहायला मिळतात. किल्ल्यावर दोन मुख्य प्रवेशद्वारांचे अवशेष दिसतात, मात्र काळाच्या ओघात ते मोठ्या प्रमाणात पडझड झालेल्या अवस्थेत आहेत. किल्ल्यावर काही खडकात कोरलेली पाण्याची टाकी देखील पाहायला मिळतात. या टाक्यांमध्ये पूर्वी पावसाचे पाणी साठवले जात असे आणि तेच पाणी किल्ल्यावर राहणाऱ्या सैनिकांसाठी वापरले जात होते. किल्ल्यावर महसोबा आणि हनुमान यांच्या मूर्तीही पाहायला मिळतात. स्थानिक लोक आजही या देवतांना श्रद्धेने पूजतात. किल्ल्याच्या माथ्यावर मोठा सपाट पठाराचा भाग आहे. येथून सह्याद्री पर्वतरांगांचे सुंदर दृश्य पाहायला मिळते. स्वच्छ वातावरणात त्रिंगलवाडी, हरिहर आणि आसपासच्या डोंगररांगा देखील दूरवरून दिसतात. त्यामुळे निसर्गप्रेमींसाठी हे ठिकाण विशेष आकर्षण ठरते.
भूपतगड हा ऐतिहासिकदृष्ट्या फार मोठा किल्ला नसला तरी त्याची शांतता आणि निसर्गसौंदर्य पर्यटकांना वेगळा अनुभव देतात. गर्दीपासून दूर असलेले हे ठिकाण ट्रेकिंगसाठी आदर्श मानले जाते. पावसाळ्यात या परिसरातील हिरवाई अधिक खुलून दिसते, तर हिवाळ्यात थंड हवामानामुळे ट्रेकचा आनंद अधिक वाढतो. आज या किल्ल्याचे अनेक भाग पडझड झालेल्या अवस्थेत आहेत. त्यामुळे या ऐतिहासिक वारशाचे जतन आणि संवर्धन करणे अत्यंत गरजेचे आहे. योग्य संवर्धन आणि पर्यटनाच्या दृष्टीने विकास झाल्यास भूपतगड किल्ला भविष्यात इतिहासप्रेमी आणि पर्यटकांसाठी एक महत्त्वाचे आकर्षण ठरू शकतो. सह्याद्रीच्या कुशीत दडलेला हा किल्ला महाराष्ट्राच्या समृद्ध इतिहासाची आठवण करून देणारा एक मौल्यवान वारसा आहे.
