गायीच्या गोठ्यापासून ओटच्या शेतापर्यंत…; दुधाच्या बदलत्या कपाची ५ हजार वर्षांची रंजक कहाणी

सोळाव्या शतकात पोर्तुगीजांनी ब्राझीलमधून काजू गोव्यात आणल्यानंतर भारतीय पाककलेत काजूच्या पेस्टचा वापर वाढला. कोर्मा, मिठाई आणि विविध पदार्थांमधून या सांस्कृतिक संगमाची चव आजही टिकून आहे.

दुधाच्या बदलत्या कपाची रंजक कहाणी
आरोग्य, पर्यावरणामुळे वाढती पसंती
पाच हजार वर्षांची वनस्पतीजन्य दुधाची परंपरा पुन्हा ट्रेंडमध्ये

सुनयना सोनवणे / पुणे: आज कॉफीच्या कपात ‘ओट मिल्क’ आहे; काल मुघलांच्या प्याल्यात केशर-वेलचीचं बदाम दूध होतं आणि त्याही हजारो वर्षांपूर्वी इजिप्तमध्ये टायगर नटपासून दुधासारखं पेय तयार होत होतं! वनस्पतींपासून ‘दूध’ तयार करण्याची कल्पना आधुनिक आरोग्य-जागरूकतेची देणगी नसून तब्बल पाच हजार वर्षांची खाद्यपरंपरा आहे. जागतिक वनस्पतीजन्य दूध दिनाच्या निमित्ताने (२२ऑगस्ट ) हीच जुनी परंपरा नव्या रूपात पुन्हा चर्चेत आली आहे.

इजिप्तमध्ये सुमारे पाच हजार वर्षांपूर्वी टायगर नट भिजवून त्यापासून दुधासारखे पेय तयार केले जात होते. नारळाचे दूध प्रशांत महासागर आणि दक्षिण आशियातील पारंपरिक आहाराचा भाग राहिले, तर चीनमध्ये सुमारे दोन हजार वर्षांपासून सोया दुधाची परंपरा आहे.

भारतात बदाम दूध मुघलकालीन राजेशाही पाककलेचा महत्त्वाचा भाग होते. केशर, वेलची आणि गुलाबपाण्याने तयार होणारे हे पेय वैभवाचे प्रतीक मानले जात असे. सोळाव्या शतकात पोर्तुगीजांनी ब्राझीलमधून काजू गोव्यात आणल्यानंतर भारतीय पाककलेत काजूच्या पेस्टचा वापर वाढला. कोर्मा, मिठाई आणि विविध पदार्थांमधून या सांस्कृतिक संगमाची चव आजही टिकून आहे.

1947 Vs 2026 : पेट्रोल 25 पैसे, दूध 20 पैसे अन् सोनं फक्त… 1974 च्या किमती पाहून डोळे पांढरे होतील; महागाईचा 79 वर्षांचा प्रवास

आरोग्याच्या ‘कपात’ नवे पर्याय 
लॅक्टोज असहिष्णुता, वनस्पतीआधारित आहार, बदलती जीवनशैली आणि पर्यावरणाबाबत वाढती जागरूकता यामुळे प्लांट मिल्कला मागणी वाढत आहे. बदाम, सोया, ओट, काजू आणि नारळापासून तयार होणारे दूध आता घरांपासून कॅफेपर्यंत पोहोचले आहे. मात्र सर्व वनस्पतीजन्य दूध पोषणाच्या दृष्टीने सारखे नसते. सोया मिल्कमध्ये तुलनेने अधिक प्रथिने असतात; बदाम मिल्कमध्ये कॅलरी आणि प्रथिने कमी असू शकतात, तर ओट मिल्क चव आणि पोतमुळे कॉफीसाठी लोकप्रिय आहे. त्यामुळे प्लांट मिल्क निवडताना त्यातील साखर, प्रथिने, कॅल्शियम आणि जीवनसत्त्वांचे प्रमाण तपासणे महत्त्वाचे आहे.

‘प्लांट मिल्क म्हणजे प्राणिजन्य दुधापेक्षा आपोआप अधिक आरोग्यदायी, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. व्यक्तीची गरज आणि उत्पादनातील प्रथिने, कॅल्शियम, जीवनसत्त्वे व साखरेचे प्रमाण पाहून पर्याय निवडणे महत्त्वाचे आहे.’
– डॉ. अविनाश कोरे, आहारतज्ज्ञ

सकाळी की रात्री? दूध पिण्याची योग्य वेळ कोणती? जाणून घ्या आरोग्यदायी पर्याय

वनस्पतीजन्य दुधाचे प्रकार: काय खास?

प्रकार – वैशिष्ट्य

सोया मिल्क – तुलनेने अधिक प्रथिने; हृदयाच्या आरोग्यासाठी संभाव्य फायदे

बदाम मिल्क – तुलनेने कमी कॅलरी व प्रथिने; फोर्टिफाइड प्रकारातून कॅल्शियम व जीवनसत्त्व डी

ओट मिल्क – चव व पोतमुळे कॉफी आणि पेयांमध्ये लोकप्रिय
काजू मिल्क मलईदार पोत; पेये, मिठाई व स्वयंपाकात वापर

नारळाचे दूध – भारतीय व आग्नेय आशियाई पाककृतींचा पारंपरिक भाग; स्वतंत्र पोषणमूल्य