मंगळवार, 10 नोव्हेंबर 2026
आरबीआयचा ९१ वा स्थापना दिन! भारताच्या 'बँकर्स ऑफ बँक'चा असा आहे रोमांचक इतिहास ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
RBI Foundation Day : १ एप्रिल हा दिवस केवळ एप्रिल फूल म्हणून ओळखला जात नाही, तर भारतीय अर्थव्यवस्थेसाठी हा दिवस अत्यंत महत्त्वाचा आहे. आजच्याच दिवशी १९३५ मध्ये ‘भारतीय रिझर्व्ह बँक’ (RBI) या देशाच्या मध्यवर्ती बँकेची स्थापना झाली. हिल्टन यंग कमिशनच्या शिफारशीवरून सुरू झालेली ही संस्था आज भारताच्या आर्थिक स्थिरतेचे सर्वात मोठे प्रतीक बनली आहे. सुरुवातीला खासगी भागधारकांची बँक असलेली आरबीआय १९४९ मध्ये राष्ट्रीयीकृत झाली आणि पूर्णपणे भारत सरकारच्या मालकीची झाली.
आरबीआयची स्थापना झाली तेव्हा तिचे मुख्यालय कोलकात्यात होते, परंतु १९३७ मध्ये ते कायमस्वरूपी मुंबईला हलवण्यात आले. आज मुंबईतील फोर्ट परिसरातील आरबीआयची मुख्य इमारत ही भारतीय अर्थव्यवस्थेचे नियंत्रण केंद्र मानली जाते. आरबीआयचे पहिले गव्हर्नर सर ऑस्बोर्न स्मिथ होते, तर पहिले भारतीय गव्हर्नर होण्याचा मान सी.डी. देशमुख यांना मिळाला. आज संजय मल्होत्रा यांच्यासारखे अनुभवी प्रशासक या संस्थेचे नेतृत्व करत आहेत, जे भारताला ५ ट्रिलियन डॉलरची अर्थव्यवस्था बनवण्याच्या दिशेने प्रयत्नशील आहेत.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US-Iran War: ट्रम्पचं खनिज प्रेम अमेरिकेचं दिवाळं काढणार! 400 किलो युरेनियमचा मुद्दा तापला; दोन्ही देशांची जागतिक युद्धाची तयारी
अनेकांना वाटते की आरबीआय फक्त नोटा छापते, पण आरबीआयची कार्ये त्यापेक्षा कितीतरी मोठी आहेत:
१. मौद्रिक धोरण (Monetary Policy): बाजारात पैशांचा पुरवठा किती असावा आणि महागाई कशी रोखायची, हे आरबीआय ठरवते. रेपो रेट (Repo Rate) वाढवून किंवा कमी करून तुमच्या होम लोनचा हप्ता आरबीआयच अप्रत्यक्षपणे ठरवत असते.
२. बँकांचा बँक: तुमच्या खात्यात असलेले पैसे बुडू नयेत यासाठी आरबीआय सर्व व्यावसायिक बँकांवर (उदा. SBI, HDFC) लक्ष ठेवते. बँकांना परवाना देणे आणि त्यांच्या कामकाजाचे नियमन करणे ही आरबीआयची जबाबदारी आहे.
३. परकीय चलन साठा: भारताकडे सध्या सुमारे ७०० अब्ज डॉलरचा परकीय चलन साठा आहे, जो आरबीआयच्या देखरेखीखाली असतो. यामुळे जागतिक बाजारात रुपयाची किंमत स्थिर राहण्यास मदत होते.
आज आपण जे युपीआय (UPI) वापरतो किंवा डिजिटल रुपया (e-Rupee) वापरत आहोत, त्यामागे आरबीआयची मोठी दृष्टी आहे. सायबर फसवणूक रोखण्यासाठी आणि डिजिटल व्यवहार सुरक्षित करण्यासाठी आरबीआय सातत्याने नवनवीन नियम लागू करत असते. आरबीआयने सुरू केलेली ‘RBI Kehta Hai’ ही जनजागृती मोहीम आज घराघरांत पोहोचली आहे, ज्यातून ग्राहकांना त्यांच्या हक्कांची जाणीव करून दिली जाते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Ishaq Dar : पाकिस्तानात ‘पडझड’! इराण युद्धाच्या चर्चेत उपपंतप्रधानांची मोठी फजिती; रेड कार्पेटवर पसरले, VIDEO VIRAL
९१ वर्षांच्या या प्रवासात आरबीआयने अनेक आर्थिक संकटांतून देशाला बाहेर काढले आहे. मग ते १९९१ चे आर्थिक संकट असो किंवा अलीकडची कोरोना महामारी. भविष्यात हवामान बदलाचे आर्थिक परिणाम आणि क्रिप्टो करन्सीसारख्या आव्हानांना तोंड देण्यासाठी आरबीआय सज्ज आहे. १ एप्रिल हा दिवस केवळ एका संस्थेचा वाढदिवस नसून, तो भारताच्या आर्थिक सार्वभौमत्वाचा उत्सव आहे.
Ans: आरबीआयची स्थापना १ एप्रिल १९३५ रोजी झाली. सुरुवातीला मुख्यालय कोलकाता येथे होते, पण १९३७ पासून ते मुंबईत आहे.
Ans: संजय मल्होत्रा हे आरबीआयचे २६ वे गव्हर्नर आहेत. (त्यांनी शक्तिकांत दास यांच्यानंतर पदभार स्वीकारला).
Ans: आरबीआयच्या नोटा नाशिक, देवास, म्हैसूर आणि साळबोनी येथील छापखान्यांमध्ये छापल्या जातात.
