जागतिक वारसस्थळांची जबाबदारी कोणाची? युद्धामध्ये भक्ष्यस्थानी वारसास्थळे अन् इतिहासाचे साक्षीदार

जागतिक वारसा हक्क दिन मोठ्या उत्साहामध्ये साजरा केला जातो. मात्र युद्धामध्ये या सर्व इतिहास मातीमोल केला जात आहे. बॉ़म्बहल्ल्यामध्ये त्यावर हल्ले केले जात आहे.

मानवी संस्कृतीचा इतिहास केवळ पुस्तकांमध्येच लिहिलेला नाही; तो इतर अनेक मार्गांनीही नोंदवला गेला आहे. इतिहास कलाकृती, साहित्य, उत्कृष्ट चित्रपट, जग बदलणारे शोध आणि ऐतिहासिक वास्तुकलेमध्ये मूर्त स्वरूपात आहे.

मानव संस्कृतीच्या भूतकाळातील पावलांचे आवाज मानवजातीला ऐकू यावेत, यासाठी १८ एप्रिल हा जागतिक वारसा दिन म्हणून साजरा केला जातो. परंतु जेव्हा युद्धादरम्यान, शत्रू सर्व नियम आणि कायद्यांकडे दुर्लक्ष करून, जागतिक वारसा स्थळांना नष्ट करण्याची एकही संधी न सोडता त्यांच्यावर बॉम्बफेक करतात, तेव्हा अशा जागतिक वारसा दिनाला काय महत्त्व उरते? इराक, सीरिया, जॉर्डन, लेबनॉन आणि गाझा पट्टीमध्ये, जागतिक वारसा स्थळे म्हणून घोषित केलेल्या अनेक ऐतिहासिक इमारती तोफखान्याच्या हल्ल्यात नष्ट झाल्या आहेत. युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळे म्हणून मान्यता दिलेल्या मानवी निर्मिती आणि भूतकाळातील वारशाचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी संपूर्ण जगाची आहे. इराणमधील प्राचीन पर्सेपोलिस शहर, भारतातील ताजमहल, कंबोडियातील अंकोर वाट मंदिर आणि इजिप्तचे पिरॅमिड्स हे कोणत्याही एका देशाचा नव्हे, तर संपूर्ण जगाचा आणि संपूर्ण मानव संस्कृतीचा वारसा आहेत.

त्यामुळे, युद्ध करणाऱ्या पक्षांकडून अशी अपेक्षा आहे की, युद्धाच्या काळातही ही स्मारके अबाधित राहतील याची ते खात्री करतील. गेल्या दोन महिन्यांत अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर केलेल्या बॉम्बहल्ल्यांमुळे तेहरानमधील अनेक इमारती आणि कबरी नष्ट झाल्या आहेत, ज्या जागतिक सभ्यता आणि संस्कृतीचा खजिना होत्या. ही अशी पहिली घटना नाही. २००१ मध्ये, अफगाणिस्तानातील तालिबानी लढवय्यांनी डायनामाइटने बामियान बुद्धांच्या मूर्ती उडवून दिल्या, ज्यामुळे सर्वात संवेदनशील बौद्ध वारसा स्थळांपैकी एक नष्ट झाले.

हे देखील वाचा :  बंगालमध्ये आंदोलनात न्यायाधीशांना घेरण्यावर सुप्रीम कोर्ट नाराज; मालदाची घटना अराजकतेची

इराक युद्धादरम्यान, मेसोपोटेमियन वारसा म्हणून उभे असलेले राजवाडेच नष्ट झाले नाहीत, तर अनेक संग्रहालयांमध्ये ठेवलेले मेसोपोटेमियन संस्कृतीचे शेकडो अवशेष शत्रू देश आणि त्याच्या सैनिकांनी लुटले. यापूर्वी, जगाने सीरियातील पाल्मायराचा विनाश पाहिला होता. मानवतेने या भूतकाळातील चुकांमधून कोणताही धडा शिकलेला नाही. आज इराण उद्ध्वस्त होत आहे.

उद्या, आज आपण जे करत आहोत त्याचे परिणाम त्याच देशांना भोगावे लागू शकतात. जोपर्यंत केवळ बळाच्या जोरावरच सुरक्षा शक्य आहे, तोपर्यंत हे चक्र संपणार नाही. म्हणून, एकतर जागतिक वारसा स्थळांसंबंधी कठोर कायदे लागू करून त्यांची काटेकोरपणे अंमलबजावणी केली पाहिजे, आणि युद्धाच्या काळात कोणतीही गोष्ट समर्थनीय आहे ही अट त्यात नसावी, नाहीतर जागतिक वारसा स्थळे आपले महत्त्व गमावून बसतील.

जेव्हा लोक संशयाच्या छायेखाली दबून जातात, तेव्हा ते सर्व मोठ्या गोष्टी विसरून जातात. जर या पारंपरिक पद्धतीमुळे वारसा स्थळांच्या अस्तित्वाबद्दल नेहमीच शंका असेल, तर डिजिटल आर्काइव्हिंग, एसडी स्कॅनिंग इत्यादींसारख्या जतन करण्याच्या नवीन पद्धतींचा अवलंब केला पाहिजे. जेव्हा परिस्थिती कठीण असते, तेव्हा कोणीही त्यांचा विचार करत नाही.

हे देखील वाचा : येशू ख्रिस्त भारतीय होते का? श्रद्धेच्या प्रवासात विज्ञानाचा मोठा खुलासा; भारताशी कनेक्शन अचंबित करणारे

कारण जर युद्धाच्या काळात वारसा स्थळांचे संरक्षण करणे अशक्य असेल, तर त्याचा काय उपयोग? आज आपण काहीही म्हटले तरी, बामियानचे बुद्ध अखेर नष्ट झालेच होते, नाही का? टीका करत राहा, इशारे देत राहा, पण त्याने काय फरक पडतो? भारतात ४० हून अधिक जागतिक वारसा स्थळे आहेत, त्यामुळे आपण आपल्या वारसा स्थळांबाबत अत्यंत संवेदनशील असले पाहिजे आणि त्यांना अवाजवी उत्पन्नाचे साधन बनवण्यापासून परावृत्त झाले पाहिजे.

काही तथ्ये आणि अनेक आव्हाने

जागतिक वारसा दिन दरवर्षी १८ एप्रिल रोजी साजरा केला जातो. सुरुवातीला १९८२ मध्ये इंटरनॅशनल कौन्सिल ऑन मॉन्युमेंट्स अँड साइट्सने (International Council on Monuments and Sites) याचा प्रस्ताव मांडला आणि १९८३ मध्ये युनेस्कोने (UNESCO) याला मान्यता दिली. २०२५ पर्यंत, जगभरातील १,१०० हून अधिक प्रसिद्ध इमारती, नैसर्गिक स्थळे आणि महान सांस्कृतिक उपक्रमांना जागतिक वारसा स्थळे म्हणून घोषित करण्यात आले आहे. भारतात ४० हून अधिक जागतिक वारसा स्थळे आहेत, ज्यात ताजमहल, कुतुबमिनार, अजिंठा-एलोरा लेणी, कुंभमेळ्यासारखे धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि दुर्गापूजेसारख्या सणांचा समावेश आहे.

लेखक: लोकमित्र गौतम 

 

याचे मूळ आर्टिकल वाचण्यासाठी आपण https://navbharatlive.com/ यावर क्लिक करावे