World Cities Day : काँक्रीटच्या जंगलात निसर्गाचा समतोल कसा राखणार? जागतिक शहर दिनाच्या निमित्ताने विशेष माहिती

World Cities Day : जागतिक शहर दिन दरवर्षी 31 ऑक्टोबर रोजी साजरा केला जातो. शहरीकरणाचे महत्त्व ओळखणे, शाश्वत शहरांच्या निर्मितीला प्रोत्साहन देणे आणि जगभरातील लोकांचे जीवनमान सुधारणे, हे या दिवसाचे उद्दिष्ट आहे.

• दिवसाचे मूळ आणि उद्दिष्ट
• यंदाची मुख्य संकल्पना
• एकत्रित प्रयत्नांची गरज

शहरीकरण हा आजच्या आधुनिक जगाच्या विकासाचा मुख्य पाठीचा कणा मानला जातो. वाढती औद्योगिक प्रगती, रोजगाराच्या संधी आणि अत्याधुनिक तंत्रज्ञानामुळे जगातील बहुतांश जनता शहरांकडे आकर्षित होत आहे. मात्र, या वेगवान शहरीकरणासोबतच प्रदूषण, अस्वच्छता, वाहतूक कोंडी, झोपडपट्ट्यांची वाढ आणि असमानता यांसारख्या गंभीर समस्याही निर्माण होत आहेत. या पार्श्वभूमीवर शहरांचा विकास हा केवळ काँक्रीटचे जंगल उभारण्यापुरता मर्यादित न राहता तो शाश्वत (Sustainable), हरित आणि मानवी जीवनमान उंचावणारा असावा, या उद्देशाने दरवर्षी ३१ ऑक्टोबर रोजी जगभरात ‘जागतिक शहर दिन’ (World Cities Day) मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.

हा दिवस जगातील सर्व देशांना एकत्रितपणे शहरी आव्हानांवर मात करण्यासाठी आणि भविष्यातील समृद्ध शहरांचे नियोजन करण्यासाठी एक जागतिक व्यासपीठ उपलब्ध करून देतो. संयुक्त राष्ट्र मानवी वसाहत कार्यक्रम (UN-Habitat) आणि जगभरातील स्थानिक संस्था या दिवशी विविध जनजागृती उपक्रमांचे आयोजन करतात.

जागतिक शहर दिनाचा इतिहास आणि संयुक्त राष्ट्रांची सुरुवात

शहरीकरणाच्या वेगामुळे निर्माण होणाऱ्या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी जागतिक स्तरावर सहकार्य स्थापन करणे अत्यंत गरजेचे झाले होते. या दृष्टीने संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) २७ डिसेंबर २०१३ रोजी एका विशेष ठरावाद्वारे दरवर्षी ३१ ऑक्टोबर हा दिवस ‘जागतिक शहर दिन’ म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेतला. या उपक्रमाची प्रत्यक्ष सुरुवात २०१४ मध्ये झाली आणि जगातील पहिले अधिकृत आयोजन चीनमधील शांघाय शहरात करण्यात आले.

संयुक्त राष्ट्रांचे या दिवसामागील मुख्य उद्दिष्ट म्हणजे जागतिक स्तरावर शाश्वत नागरी विकासाला (Sustainable Urban Development) गती देणे हे आहे. ‘सगळ्यांसाठी चांगले शहर, सगळ्यांसाठी चांगले जीवन’ (Better City, Better Life) ही या जागतिक चळवळीची मूळ संकल्पना आहे, जी शहरांमध्ये राहणाऱ्या प्रत्येक नागरिकाचे जीवनमान अधिक सुसह्य आणि सुरक्षित बनवण्यावर भर देते.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Tsar Bomba : जेव्हा जगातील सर्वात शक्तिशाली अणुबॉम्ब फुटला; 900 किमी दूर फुटल्या काचा, पृथ्वी तीन वेळा हादरली

 यंदाची विशेष संकल्पना काय आहे? (World Cities Day Theme)

दरवर्षी या दिवसाचे औचित्य साधून संयुक्त राष्ट्र एका विशिष्ट महत्त्वाच्या विषयावर लक्ष केंद्रित करते. या वर्षीच्या जागतिक शहर दिनाची मुख्य संकल्पना “Regenerating the City: Adequate Housing for All” (शहरांचे पुनरुज्जीवन: सर्वांसाठी पुरेसे आणि सुरक्षित गृहनिर्माण) ही आहे.

आज जगातील कोट्यवधी लोक शहरांमध्ये राहूनही योग्य घरे, पिण्याचे शुद्ध पाणी आणि मूलभूत नागरी सुविधांपासून वंचित आहेत. या पार्श्वभूमीवर, जुन्या आणि अस्वच्छ नागरी भागांचे पुनरुज्जीवन करणे, परवडणारी सुरक्षित घरे उपलब्ध करून देणे आणि शहरांमधील संसाधनांचे न्याय्य वाटप करणे ही काळाची गरज बनली आहे. ही संकल्पना केवळ नवीन इमारती बांधण्यापुरती मर्यादित नसून नैसर्गिक पर्यावरणाचा समतोल राखत आधुनिक शहरांची पुनर्निर्मिती करण्यावर भर देते.

 आधुनिक शहरे: आव्हाने आणि नाविन्यपूर्ण संधी

आज शहरे ही केवळ राहण्याचे ठिकाण राहिलेली नसून ती आर्थिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक घडामोडींचे मुख्य केंद्र बनली आहेत. देशाच्या जीडीपीमध्ये (GDP) शहरांचा वाटा सर्वाधिक असतो. मात्र, याच बरोबरीने शहरांना अनेक आव्हानांना तोंड द्यावे लागत आहे:

1. पर्यावरणीय प्रदूषण आणि हवामान बदल: वाढती वाहने, कारखाने आणि कचऱ्यामुळे शहरांमधील हवेची आणि पाण्याची गुणवत्ता ढासळत आहे.
2. गर्दी आणि वाहतूक कोंडी: नियोजित पायाभूत सुविधांच्या अभावामुळे दररोज कोट्यवधी नागरिकांना वाहतूक कोंडीचा सामना करावा लागतो.
3. सामाजिक आणि आर्थिक असमानता: एका बाजूला टोलेजंग इमारती आणि दुसऱ्या बाजूला मूलभूत सुविधांचा अभाव असलेल्या झोपडपट्ट्या, ही विषमता शहरांमध्ये स्पष्टपणे दिसून येते.

या सर्व आव्हानांवर मात करण्यासाठी आता ‘स्मार्ट सिटी’ आणि ‘ग्रीन सिटी’ या संकल्पना अंमलात आणल्या जात आहेत. सौर ऊर्जेचा वापर, ई-वाहनांना प्रोत्साहन, कचरा व्यवस्थापन आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर करून शहरे अधिक शाश्वत बनवली जात आहेत.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : China : शी जिनपिंगनंतर जनरल झांग शेंगमिन चीनमधील सर्वात शक्तिशाली व्यक्ती; सोपवण्यात आल्या 3 मोठ्या जबाबदाऱ्या

 सुखी आणि समृद्ध शहरासाठी नागरिक आणि प्रशासनाची भूमिका

जागतिक शहर दिन हा केवळ सरकार किंवा आंतरराष्ट्रीय संस्थांपुरता मर्यादित नाही, तर यामध्ये प्रत्येक नागरिकाचा सहभाग अत्यंत मोलाचा आहे. आपले शहर स्वच्छ, हरित आणि सुंदर ठेवणे ही केवळ महापालिकेची जबाबदारी नसून ती प्रत्येकाची नागरी कर्तव्य आहे. सार्वजनिक वाहतुकीचा वापर करणे, पाण्याचा पुनर्वापर करणे, प्लास्टिकचा वापर टाळणे आणि झाडे लावणे यांसारख्या छोट्या पावलांमुळे आपण आपल्या शहराचे रूप बदलू शकतो.

सरकार, नागरिक आणि खाजगी संस्थांनी हातात हात घालून काम केले, तरच आपण येणाऱ्या पिढीसाठी राहण्यासाठी सुरक्षित, सर्वसमावेशक आणि प्रदूषणमुक्त शहरे निर्माण करू शकू, हाच मुख्य संदेश या जागतिक शहर दिनाच्या निमित्ताने दिला जातो.