शुक्रवार, 30 ऑक्टोबर 2026
Tsar Bomba : जेव्हा जगातील सर्वात शक्तिशाली अणुबॉम्ब फुटला; ९०० किमी दूर फुटल्या काचा, पृथ्वी तीन वेळा हादरली ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
मानवी इतिहासामध्ये अनेक अशा वैज्ञानिक चाचण्या झाल्या आहेत, ज्याने संपूर्ण जगाचा भूगोल आणि इतिहास बदलून टाकला. असाच एक थरारक आणि विनाशाची नवी परिसीमा गाठणारा दिवस म्हणजेच ३० ऑक्टोबर १९६१! याच दिवशी सोव्हिएत युनियनने (सध्याचे रशिया) जगाच्या इतिहासातील सर्वात शक्तिशाली हायड्रोजन बॉम्बची चाचणी केली, ज्याला ‘त्सार बॉम्बा’ (Tsar Bomba) या नावाने ओळखले जाते. हा स्फोट इतका महाभयंकर आणि विनाशाची सुवर्णमोहर उमटवणारा होता की, त्याने संपूर्ण जगाला हादरवून सोडले. अमेरिका आणि पाश्चात्य राष्ट्रांना आपले लष्करी सामर्थ्य दाखवण्यासाठी तत्कालीन सोव्हिएत नेते निकिता ख्रुश्चेव्ह यांनी ही चाचणी घडवून आणली होती.
या महाविनाशाची सुरुवात कशी झाली आणि त्यामागील थरारक कहाणी काय आहे, याचा सविस्तर मागोवा घेणे आजच्या काळात अत्यंत रंजक ठरेल. सुरुवातीला या अवाढव्य बॉम्बची क्षमता तब्बल १०० मेगाटन ठेवण्याची गुप्त योजना आखण्यात आली होती. परंतु, जर १०० मेगाटनचा स्फोट केला असता, तर संपूर्ण वातावरणात निर्माण होणारा किरणोत्सर्गी कचरा (Radioactive Fallout) सोव्हिएत भूमीसह संपूर्ण उत्तर गोलार्धासाठी घातक ठरला असता. हा धोका ओळखून सोव्हिएत शास्त्रज्ञांनी बॉम्बच्या रचनेत तातडीने बदल केले आणि त्याची क्षमता ५० मेगाटनपर्यंत कमी केली. जरी क्षमता कमी केली असली, तरी मानवाने आजवर पृथ्वीच्या पाठीवर चाचणी केलेला हा सर्वात मोठा आणि विध्वंसक अणुबॉम्ब ठरला.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Bhutan Flood: भूतानमध्ये हिमनदी फुटल्याने भारतात पुराचा हाहाःकार! आसाम अन् बंगालमध्ये ‘रेड अलर्ट’; 10 हजार नागरिकांचे स्थलांतर
या अत्यंत गोपनीय प्रकल्पाला सुरुवातीला ‘इव्हान’ हे सांकेतिक नाव देण्यात आले होते. सोव्हिएत युनियनने आपली ही गुप्त मोहीम अत्यंत काटेकोरपणे राबवली होती. पुढे जेव्हा जगाला या महाशक्तीची माहिती मिळाली, तेव्हा इतिहासकारांनी आणि जगाने त्याला ‘त्सार बॉम्बा’ हे टोपणनाव दिले, ज्याचा रशियन भाषेत अर्थ ‘बॉम्बचा राजा’ असा होतो. हा एक थर्मोन्यूक्लियर हायड्रोजन बॉम्ब होता, ज्याची स्फोटक क्षमता साधारणपणे ५० दशलक्ष टन टीएनटीच्या (TNT) बरोबरीची होती.
या बॉम्बचा आकार आणि वजन पाहता तो सामान्य शस्त्रांसारखा नव्हता. सुमारे २७ टन वजनाचा आणि जवळपास ८ मीटर लांबीचा हा अजस्र बॉम्ब वाहून नेण्यासाठी सोव्हिएत लष्कराच्या ‘Tu-95’ या विशेष विमानात मोठे फेरबदल करण्यात आले होते. बॉम्बचा आकार इतका मोठा होता की तो विमानामध्ये पूर्ण बसत नव्हता, त्यामुळे विमानाचा खालचा भाग उघडा ठेवावा लागला होता. चाचणीच्या दिवशी, हा बॉम्ब अंदाजे १० किलोमीटर उंचीवरून खाली सोडण्यात आला आणि जमिनीपासून सुमारे ४ किलोमीटर वर असताना त्याचा यशस्वी स्फोट घडवून आणण्यात आला.
जेव्हा ‘त्सार बॉम्बा’चा स्फोट झाला, तेव्हा तिथे उपस्थित असलेल्या वैज्ञानिकांच्या अंगावर काटा आला. स्फोटानंतर अवघ्या काही सेकंदांत तब्बल ८ किलोमीटर रुंदीचा एक प्रचंड आगीचा गोळा (Fireball) तयार झाला. या स्फोटामुळे निर्माण झालेला मशरूमच्या आकाराचा अवाढव्य ढग तब्बल ६० किलोमीटरपेक्षा जास्त उंचीवर, थेट वातावरणाच्या स्ट्रॅटोस्फियर थरापर्यंत पोहोचला. हा प्रकाश इतका तीव्र होता की शेकडो किलोमीटर दूरवरून लोकांना तो स्पष्ट दिसत होता, तर २७० किलोमीटर अंतरापर्यंत लोकांना त्याची उष्णता तीव्रतेने जाणवली.
या स्फोटाची सर्वात थरारक बाजू म्हणजे त्यामुळे निर्माण झालेली हवेची प्रचंड धक्क्याची लाट (Shockwave). या लाटेने संपूर्ण पृथ्वीला चक्क तीन वेळा प्रदक्षिणा घातली! स्फोटाच्या केंद्रबिंदूपासून तब्बल ९०० किलोमीटर दूरवर असलेल्या घरांच्या आणि इमारतींच्या खिडक्यांच्या काचा फुटल्याच्या अधिकृत नोंदी सापडल्या आहेत. जर या स्फोटाच्या जवळ कोणी असते, तर तो सेकंदाच्या आत नष्ट झाला असता.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US Politics: ‘रशियाविरोधात बोलू नका’, अमेरिकेचा बाल्टिक देशांना संयम बाळगण्याचा सल्ला, नेमके काय घडले?
एवढ्या मोठ्या स्फोटातून बॉम्बफेक करणाऱ्या विमानाला सुरक्षित अंतरावर जाण्यासाठी अत्यंत कमी वेळ मिळाला होता. विमानाला स्फोटातून निर्माण झालेल्या विध्वंसक लाटेपासून वाचवण्यासाठी या बॉम्बला एक विशेष आणि प्रचंड मोठे पॅराशूट जोडण्यात आले होते. तरीही, स्फोटाचा तडाखा इतका भयानक होता की विमानाला जोरदार धक्का बसला आणि ते काही क्षणांसाठी अस्थिर झाले. सुदैवाने, कुशल वैमानिकाने प्रसंगावधान राखत कसब्याने विमानावर नियंत्रण मिळवले आणि विमानातील कर्मचारी थोडक्यात बचावले.
हा बॉम्ब प्रत्यक्षात युद्धात वापरण्यासाठी बनवलेलाच नव्हता, तर ती केवळ सोव्हिएत युनियनची एक राजकीय आणि लष्करी ताकदीची गर्जना होती. या बॉम्बचा अवाढव्य आकार आणि वजन यामुळे कोणत्याही प्रत्यक्ष युद्धात तो वापरणे अत्यंत अवघड होते. तसेच, असा बॉम्ब वाहून नेणारे विमान शत्रूच्या रडारवर सहज आले असते आणि ते शत्रੂच्या हल्ल्याचे सोपे लक्ष्य बनले असते. याच कारणास्तव सोव्हिएत युनियनने या बॉम्बचे उत्पादन कधीही पुढे वाढवले नाही.
‘त्सार बॉम्बा’च्या या महाभयंकर चाचणीने संपूर्ण जगाला अणुशस्त्रांच्या विनाशाची आणि मानवाच्या आत्मघाताची तीव्र जाणीव करून दिली. अमेरिका, ब्रिटन आणि इतर पाश्चात्य देशांमध्ये या चाचणीविरुद्ध संतापाची लाट पसरली. भविष्यात अशा चाचण्यांमुळे पृथ्वीचे वातावरण आणि मानवी जीवन धोक्यात येऊ शकते, याची जाणीव जगभरातील नेत्यांना झाली.
याच दबावातून आणि जागतिक शांततेच्या मागणीसाठी, १९६३ मध्ये अमेरिका, सोव्हिएत युनियन आणि ब्रिटन यांनी एकत्र येऊन ‘आंशिक अणुचाचणी बंदी करारावर’ (Partial Test Ban Treaty – PTBT) स्वाक्षरी केली. या करारानुसार वातावरणात, बाह्य अवकाशात आणि पाण्याखालील सर्व प्रकारच्या अणुचाचण्यांवर कायदेशीर बंदी घालण्यात आली, ज्याचे ऐतिहासिक श्रेय याच स्फोटानंतरच्या जागतिक जागृतीला जाते.
Ans: ३० ऑक्टोबर १९६१ रोजी सोव्हिएत युनियनने 'त्सार बॉम्बा' या जगातील सर्वात शक्तिशाली हायड्रोजन बॉम्बची यशस्वी चाचणी केली.
Ans: या स्फोटामुळे निर्माण झालेली हवेची लाट पृथ्वीला तीन वेळा प्रदक्षिणा घालून गेली आणि ९०० किलोमीटर दूरपर्यंतच्या खिडक्यांच्या काचा फुटल्या.
Ans: 'त्सार बॉम्बा'च्या विनाशाची तीव्रता पाहून १९६३ मध्ये अमेरिका, सोव्हिएत युनियन आणि ब्रिटनने आंशिक अणुचाचणी बंदी करारावर स्वाक्षरी केली.
