World Organ Donation Day: एका निर्णयातून वाचू शकतात 8 जीव; जाणून घ्या ‘जागतिक अवयव दान दिना’चे महत्त्व अन् वास्तव

Organ Donation Awareness : जागतिक अवयव दान दिन दरवर्षी १३ ऑगस्ट रोजी साजरा केला जातो. अवयव दानाच्या महत्त्वाविषयी जागरूकता निर्माण करणे आणि लोकांना तसे करण्यास प्रेरित करणे हा याचा उद्देश आहे.

• १३ ऑगस्ट जागतिक अवयव दान दिन
• एका दात्यामुळे वाचू शकतात ८ जीव
• भारतातील मोठे आव्हान अन् जनजागृतीची गरज

मानवी जीवन हे निसर्गाने दिलेली सर्वात मौल्यवान भेट आहे. मात्र, गंभीर आजार किंवा अवयव निकामी झाल्यामुळे दरवर्षी जगभरात लाखो लोक मृत्यूच्या छायेत जगतात. अशा वेळी एखाद्या व्यक्तीने दिलेले अवयवदान हे रुग्णासाठी आणि त्याच्या कुटुंबासाठी साक्षात जीवनदान ठरते. अवयव दान हे केवळ एक वैद्यकीय कार्य नसून माणुसकीचे आणि नि:स्वार्थ सेवेचे सर्वात मोठे उदाहरण आहे. दरवर्षी १३ ऑगस्ट हा दिवस जगभरात ‘जागतिक अवयव दान दिन’ (World Organ Donation Day) म्हणून साजरा केला जातो. या दिवसाचा मुख्य उद्देश समाजातील अवयव दानाबाबतचे गैरसमज दूर करणे, लोकांना अवयव दानाचा संकल्प करण्यासाठी प्रेरित करणे आणि प्रत्यारोपणाची वाट पाहणाऱ्या हजारो रुग्णांना नवीन आशेचा किरण दाखवणे हा आहे.

भारतात अवयव दानाबाबत गेल्या काही वर्षांत वैद्यकीय तंत्रज्ञान आणि जनजागृतीच्या क्षेत्रात मोठी प्रगती झाली असली, तरी अजूनही देशात मागणी आणि पुरवठा यामध्ये खूप मोठी दरी आहे. नॅशनल ऑर्गन अँड टिश्यू ट्रान्सप्लांट ऑर्गनायझेशनच्या (NOTTO) आकडेवारीनुसार, भारतात दरवर्षी लाखो लोकांना मूत्रपिंड (Kidney), यकृत (Liver), हृदय (Heart) किंवा फुफ्फुसे (Lungs) बदलण्याची अत्यंत तातडीची गरज असते. मात्र, वेळेवर अवयव न मिळाल्यामुळे दररोज कित्येक लोक आपले प्राण गमावतात. यामागचे मुख्य कारण म्हणजे समाजात पसरलेले गैरसमज, धार्मिक भीती आणि माहितीचा अभाव. अवयव दान ही एक अशी संकल्पना आहे ज्याद्वारे माणूस मृत्यूनंतरही दुसऱ्या कोणाच्या रूपात जिवंत राहू शकतो.

अवयव दान म्हणजे काय आणि त्याचे प्रकार कोणते?

अवयव दान म्हणजे एखाद्या व्यक्तीचे निरोगी अवयव किंवा उती (Tissues) शस्त्रक्रियेद्वारे काढून ते ज्या व्यक्तीचे अवयव आजारपणामुळे किंवा अपघातामुळे निकामी झाले आहेत अशा गरजू रुग्णाच्या शरीरात प्रत्यारोपित करणे. वैद्यकीय शास्त्रामध्ये अवयव दानाचे प्रामुख्याने दोन प्रकार मानले जातात:

१. जिवंत अवयव दान (Living Organ Donation):

यामध्ये एक निरोगी व्यक्ती स्वतःच्या आयुष्यात सुरक्षितपणे एका मूत्रपिंडाचे (Kidney) किंवा यकृताच्या (Liver) एका भागाचे दान करू शकते. मानवी शरीर एका मूत्रपिंडावरही निरोगी आयुष्य जगू शकते आणि यकृत हे स्वतःहून पुन्हा वाढण्याची (Regeneration) क्षमता असणारे अवयव आहे. सामान्यतः जवळचे नातेवाईक किंवा कुटुंबातील सदस्य अशा प्रकारचे दान करतात.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : D.Y. Chandrachud: युक्रेनविरुद्ध रशियाच्या बाजूने भारताचा दिग्गज कायदेपंडित मैदानात; डी. वाय. चंद्रचूडांवर मोठी ‘ही’ जबाबदारी

२. मृत्योत्तर अवयव दान (Deceased/Brain Dead Organ Donation):

जेव्हा एखाद्या व्यक्तीचा मेंदू पूर्णपणे आणि कायमचा काम करणे बंद करतो (ज्याला वैद्यकीय भाषेत ‘ब्रेन स्टेम डेथ’ किंवा मेंदू मृत म्हटले जाते), तेव्हा आयसीयू (ICU) मध्ये लाईफ सपोर्टवर असलेल्या या रुग्णाचे सर्व अवयव काही काळासाठी कृत्रिमरीत्या चालू ठेवले जातात. अशा परिस्थितीत नातेवाईकांच्या संमतीने त्या व्यक्तीचे हृदय, दोन्ही फुफ्फुसे, दोन्ही मूत्रपिंड, यकृत, स्वादुपिंड (Pancreas) आणि आतडे दान केले जाऊ शकतात. याशिवाय त्वचा, डोळे (बुबुळ), हाडे आणि रक्तवाहिन्या यांसारख्या उतींचे (Tissues) दानही करता येते.

एका अवयवदात्यामुळे किती जीव वाचू शकतात?

वैद्यकीय संशोधनानुसार, मेंदू मृत झालेल्या एका अवयवदात्यामुळे (Deceased Donor) तब्बल ८ वेगवेगळ्या गंभीर रुग्णांना नवीन आयुष्य मिळू शकते. याशिवाय, त्याच्या उती आणि नेत्रदानामुळे ५० पेक्षा जास्त लोकांच्या जीवनात आशेचा किरण निर्माण होऊ शकतो. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीच्या डोळ्यांमुळे दोन अंध व्यक्तींना पुन्हा हे सुंदर जग पाहण्याची दृष्टी मिळते, तर त्याच्या हृदयामुळे एखाद्या लहान मुलाला किंवा तरुणाला नवीन आयुष्य मिळते. त्यामुळेच अवयव दानाला महादान किंवा सर्वात मोठे ‘जीवनदान’ म्हटले गेले आहे.

भारतातील सद्यस्थिती आणि अवयव दानातील प्रमुख आव्हाने

भारतात दरवर्षी हजारो अवयव प्रत्यारोपण शस्त्रक्रिया यशस्वीरीत्या पार पडतात. २०२५ मध्ये देशात २० हजारांहून अधिक अवयव प्रत्यारोपणे झाली, जी पूर्वीच्या तुलनेत खूप मोठी वाढ आहे. परंतु, अजूनही भारतात राष्ट्रीय स्तरावर सुमारे ९०,००० रुग्ण अवयव मिळण्याच्या प्रतीक्षेत आहेत. देशात जिवंत अवयव दानाचे प्रमाण अधिक आहे, परंतु मृत्योत्तर अवयव दानाचे (Deceased Organ Donation) प्रमाण पाश्चात्य देशांच्या तुलनेत खूपच कमी म्हणजे प्रतिदशलक्ष लोकसंख्येमागे एकपेक्षाही कमी आहे.

यामागे अनेक सामाजिक आणि मानसिक कारणे आहेत:

• अंधश्रद्धा आणि धार्मिक गैरसमज: मृत्यूनंतर शरीर छिन्नविछिन्न होईल किंवा पुढच्या जन्मात तो अवयव मिळणार नाही, अशा विविध अंधश्रद्धांमुळे अनेक कुटुंबे अवयव दानाला नकार देतात.
• माहिती आणि जागरूकतेचा अभाव: अवयव दान कसे करावे, कोणाशी संपर्क साधावा आणि नोंदणी कशी करावी, याची योग्य माहिती सामान्य नागरिकांपर्यंत पोहोचलेली नाही.
• कौटुंबिक संमतीचा अभाव: एखाद्या व्यक्तीने आपल्या हयातीत अवयव दानाचा संकल्प (Donor Pledge) केला असला, तरी मृत्यूनंतर त्याच्या कुटुंबाची संमती असणे कायद्यानुसार बंधनकारक असते. दुःखाच्या प्रसंगी योग्य समुपदेशन न झाल्याने अनेकदा कुटुंबीय नकार देतात.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Imran Khan Health : सर्वात मोठी बातमी! माजी पंतप्रधान इम्रान खान यांचा तुरुंगात मृत्यू; जाणून घ्या कुणी केला ‘हा’ मोठा दावा

अवयव दानाबाबतचे मुख्य भ्रम आणि सत्य (Myths vs Facts)

समाजातील गैरसमज दूर करणे हा जागतिक अवयव दान दिनाचा मुख्य उद्देश आहे. खालील भ्रम दूर होणे अत्यंत आवश्यक आहे:

• भ्रम १: मी अवयव दाता असल्यास डॉक्टर माझे प्राण वाचवण्याचा प्रयत्न करणार नाहीत.

  सत्य: कोणत्याही रुग्णालयातील डॉक्टरांचे मुख्य कर्तव्य रुग्णाचा जीव वाचवणे हेच असते. अवयव काढणारी वैद्यकीय टीम आणि रुग्णावर उपचार करणारी टीम पूर्णपणे वेगळी असते. सर्व प्रयत्न अपयशी ठरल्यानंतरच मेंदू मृत घोषित केला जातो.

• भ्रम २: अवयव दानासाठी वय किंवा आजार अडथळा ठरतात.

  सत्य: कोणत्याही वयाची व्यक्ती अवयव दानाचा संकल्प करू शकते. केवळ कर्करोग (Cancer) किंवा एचआयव्ही (HIV) सारखे गंभीर संसर्गजन्य आजार असलेल्या व्यक्तींचे काही अवयव वगळता, डॉक्टर मृत्युसमयी कोणत्या अवयवांची गुणवत्ता चांगली आहे हे पाहूनच निर्णय घेतात.

• भ्रम ३: अवयव दानामुळे अंत्यसंस्कारास विलंब होतो किंवा शरीर विद्रूप होते.

  सत्य: अवयव काढण्याची प्रक्रिया अत्यंत आदरपूर्वक आणि कुशल शस्त्रक्रियेद्वारे केली जाते. अवयव काढल्यानंतर शरीरावर टाके घातले जातात, ज्यामुळे शरीराचा बाह्य आकार अजिबात बदलत नाही आणि अंत्यसंस्कार सन्मानाने करता येतात.

अवयव दानाचा संकल्प कसा करावा?

भारतात अवयव दानाचा संकल्प करणे अत्यंत सोपे झाले आहे. कोणतीही १८ वर्षांवरील व्यक्ती केंद्र सरकारच्या ‘नॅशनल ऑर्गन अँड टिश्यू ट्रान्सप्लांट ऑर्गनायझेशन’ (NOTTO) किंवा विविध राज्यस्तरीय संस्थांच्या (SOTTO/ROTTO) अधिकृत संकेतस्थळावर जाऊन ऑनलाइन फॉर्म भरू शकते. नोंदणी पूर्ण झाल्यावर तुम्हाला एक ‘डोनर कार्ड’ (Donor Card) मिळते.

परंतु, सर्वात महत्त्वाची पायरी म्हणजे आपल्या निर्णयाबद्दल कुटुंबाशी चर्चा करणे. मृत्युपश्चात अवयवदानासाठी कुटुंबाची कायदेशीर संमती आवश्यक असते. त्यामुळे जर तुमच्या कुटुंबीयांना तुमच्या इच्छेबद्दल आधीच माहिती असेल, तर दुःखाच्या प्रसंगी ते योग्य निर्णय घेऊ शकतात.

 माणुसकीचा सर्वात मोठा संदेश

अवयव दान ही एक अशी सेवा आहे जी जात, धर्म, पंथ आणि सीमांच्या पलीकडे जाऊन मानवतेला जोडते. आपण या जगात काहीही घेऊन येत नाही आणि जातानाही काही घेऊन जाऊ शकत नाही. परंतु, मृत्यूनंतरही आपले अवयव कोणाचे तरी अश्रू पुसू शकतात, कोणाच्या तरी घरात आनंदाचा दिवा उजळवू शकतात आणि एखाद्याला नवीन आयुष्य देऊ शकतात. चला तर मग, या ‘जागतिक अवयव दान दिना’निमित्त आपण सर्वजण अवयव दानाचा संकल्प करूया, अंधश्रद्धेचा अंधार दूर करूया आणि एका निरोगी व संवेदनशील समाजाच्या निर्मितीमध्ये आपले योगदान देऊया.