World Elephant Day : पृथ्वीवरील सर्वात मोठ्या सजीवाच्या अस्तित्वाची लढाई; जाणून घ्या जागतिक हत्ती दिनाचा इतिहास आणि महत्त्व

World Elephant Day दरवर्षी १२ ऑगस्ट रोजी हत्ती दिन साजरा केला जातो. हत्तींच्या दुर्दशेबद्दल जागरूकता निर्माण करणे आणि त्यांच्या संवर्धनाला प्रोत्साहन देणे हा या दिवसाचा उद्देश आहे. चला, या दिवसाविषयी इतर काही महत्त्वाच्या गोष्टी जाणून घेऊया.

• जागतिक हत्ती दिन १२ ऑगस्ट
• भारतात आशियाई हत्तींचे मोठे प्रमाण
• मानव-हत्ती संघर्ष ही मोठी समस्या

पृथ्वीच्या पाठीवर शांत, बुद्धिमान आणि अथांग शक्तीचे प्रतीक मानला जाणारा प्राणी म्हणजे हत्ती. जंगलाची परिसंस्था आणि जैवविविधता टिकवून ठेवण्यात हत्तींचा वाटा अत्यंत अनन्यसाधारण आहे. मात्र, मानवाचा निसर्गातील वाढता हस्तक्षेप, जंगलांची बेसुमार तोड आणि हस्तीदंतासाठी होणारी शिकार यांमुळे या विशाल प्राण्याचे अस्तित्वच संकटात सापडले आहे. हत्तींच्या याच दुर्दशेबद्दल जगभरातील नागरिकांमध्ये आणि प्रशासनात जागरूकता निर्माण करण्यासाठी तसेच त्यांच्या संरक्षणाला चालना देण्यासाठी दरवर्षी १२ ऑगस्ट रोजी ‘जागतिक हत्ती दिन’ (World Elephant Day) साजरा केला जातो. हा दिवस केवळ एक औपचारिक उपक्रम नसून पृथ्वीवरील सर्वात मोठ्या सजीवाला वाचवण्यासाठी मानवाने पुकारलेली एक अभूतपूर्व मोहीम आहे.

जागतिक हत्ती दिन साजरा करण्याची सुरुवात कशी झाली, हा इतिहास अत्यंत रंजक आणि प्रेरणादायी आहे. २०११ मध्ये कॅनेडियन चित्रपट निर्माती पॅट्रिशिया सिम्स (Patricia Sims) आणि थायलंडच्या एलिफंट रीइंट्रोडक्शन फाउंडेशनने (Elephant Reintroduction Foundation) एकत्रित येऊन या उपक्रमाची पायाभरणी केली होती. जंगलातून नष्ट होत चाललेल्या हत्तींचे रक्षण करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर एका व्यासपीठाची गरज त्यांना भासली. त्यानंतर अधिकृतपणे १२ ऑगस्ट २०१२ रोजी पहिल्या जागतिक हत्ती दिनाची घोषणा करण्यात आली. तेव्हापासून दरवर्षी जगभरातील पर्यावरणप्रेमी, वन्यजीव संस्था आणि विविध देशांची सरकारे हा दिवस मोठ्या उत्साहाने साजरा करतात.

हत्ती दिन साजरा करण्यामागचा मुख्य उद्देश काय आहे?

दरवर्षी १२ ऑगस्ट रोजी साजरा होणाऱ्या या विशेष दिवसामागे अनेक महत्त्वाचे सामाजिक आणि पर्यावरणीय उद्देश दडलेले आहेत. सर्वात मुख्य उद्देश म्हणजे हत्तींच्या घटत्या लोकसंख्येविषयी आणि त्यामागील गंभीर कारणांकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधणे. वाढत्या नागरीकरणामुळे हत्तींचे नैसर्गिक अधिवास नष्ट होत आहेत, ज्यामुळे ते अन्न आणि पाण्याच्या शोधात मानवी वस्त्यांमध्ये प्रवेश करतात. यातूनच ‘मानव-हत्ती संघर्ष’ (Human-Elephant Conflict) निर्माण होतो.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Russia-India Railway corridor: रशिया ते भारत जमिनीवरून जोडला जाणार व्यापार; पाकिस्तानसह ‘या’ 5 देशांमधून धावणार रेल्वे

याशिवाय, हत्तींचे पुनर्वसन, त्यांच्या आरोग्याची योग्य काळजी, वैद्यकीय सुविधा पुरवणे आणि हस्तीदंताच्या (Ivory Trade) आंतरराष्ट्रीय अवैध तस्करीला आळा घालणे हा देखील या दिवसाचा मुख्य हेतू आहे. जंगलात आणि प्राणिसंग्रहालयात किंवा पाळीव म्हणून ठेवलेल्या हत्तींवर होणारे अत्याचार थांबवून त्यांना सन्मानजनक जीवन देणे यासाठी जागतिक स्तरावर जनजागृती केली जाते.

जंगल टिकवण्यासाठी हत्ती का अत्यंत महत्त्वाचे आहेत?

पर्यावरणाचा समतोल राखण्यात हत्तीची भूमिका एका ‘इंजिनिअर’सारखी (Ecosystem Engineers) असते. हत्ती हे निसर्गाचे असे रखवालदार आहेत जे पूर्ण जंगलाच्या जीवनचक्रावर नियंत्रण ठेवतात. हत्ती कळपाने फिरताना घनदाट जंगलांमधून स्वतःचा मार्ग तयार करतात. त्यांनी तयार केलेल्या या रस्त्यांमुळे इतर लहान प्राण्यांना जंगलात सहज वावरता येते. तसेच, तीव्र दुष्काळाच्या काळात हत्ती आपल्या सोंडेने आणि पायांनी जमिनीखालील पाण्याचा शोध घेऊन खड्डे खणतात. या खड्ड्यांमधील पाण्याचा उपयोग जंगलातील शेकडो इतर प्राण्यांची तहान भागवण्यासाठी होतो.

हत्ती दररोज शेकडो किलो वनस्पती आणि फळे खातात. त्यांच्या विष्टेतून वनस्पतींच्या बिया मैलोन्मैल पसरतात, ज्यामुळे नवीन झाडे उगवण्यास आणि जंगलाचा विस्तार होण्यास मोठी मदत होते. सोप्या भाषेत सांगायचे तर, जर जंगलातून हत्ती नष्ट झाले, तर संपूर्ण जंगलाची परिसंस्था कोलमडून पडेल आणि इतर अनेक प्राण्यांचे अस्तित्व धोक्यात येईल.

भारतातील हत्तींची स्थिती आणि कायदेशीर संरक्षण

भारतामध्ये हत्तींना केवळ एक वन्यजीव मानले जात नाही, तर त्यांना सांस्कृतिक आणि धार्मिकदृष्ट्या पूजनीय स्थान दिले गेले आहे. आशियाई हत्तींच्या (Asian Elephants) एकूण जागतिक लोकसंख्येच्या ६० टक्क्यांहून अधिक हत्ती एकट्या भारतात आढळतात. भारत सरकारने हत्तींच्या सुरक्षेसाठी अत्यंत कठोर पावले उचलली आहेत. ‘भारतीय वन्यजीव संरक्षण कायदा, १९७२’ (Wildlife Protection Act, 1972) च्या अनुसूची-१ (Schedule I) अंतर्गत हत्तींना सर्वोच्च दर्जाचे कायदेशीर संरक्षण प्रदान करण्यात आले आहे. याचा अर्थ असा की हत्तींची शिकार करणे किंवा त्यांना इजा पोहोचवणे हा अत्यंत गंभीर आणि अजामीनपात्र अपराध आहे.

भारतातील हत्तींची शेवटची अधिकृत जनगणना २०१७ मध्ये करण्यात आली होती. त्यानुसार देशात सुमारे २९,९६४ (सुमारे ३०,०००) हत्ती होते. मात्र, त्यानंतरच्या वर्षांत रेल्वे अपघातात हत्तींचा मृत्यू होणे, विजेचे शॉक लागणे, शिकार होणे आणि अधिवास नष्ट होणे यामुळे ही संख्या हळूहळू कमी होत असल्याचे समोर आले आहे. सध्या भारतातील १४ राज्यांमध्ये पसरलेली सुमारे ६५,००० चौरस किलोमीटर क्षेत्रातील ३० वनक्षेत्रे हत्तींसाठी ‘संरक्षित राखीव क्षेत्र’ (Elephant Reserves) म्हणून घोषित करण्यात आली आहेत.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Mecca Pact :एकाच वेळी सहा-बाजूंनी ‘युद्धात’ अडकला आहे पाकिस्तान; करारानंतरही सौदीचा पैसा अन् तुर्कीची लष्करी मदतही ठरणार निष्फळ

वाढता मानव-हत्ती संघर्ष आणि भविष्यातील आव्हाने

सध्याच्या काळात हत्तींच्या संवर्धनापुढील सर्वात मोठे आव्हान म्हणजे मानव आणि हत्तींमधील वाढता संघर्ष. जंगलांचे होणारे तुकडे, रेल्वे रुळांचे आणि महामार्गांचे जाळे यामुळे हत्तींचे जुने पारंपारिक मार्ग (Elephant Corridors) खंडित झाले आहेत. जेव्हा हत्ती आपल्या मूळ मार्गावरून प्रवास करतात, तेव्हा रस्त्यात मानवी शेती आणि वस्त्या येतात. यामुळे पिकांचे मोठे नुकसान होते आणि काही वेळा मनुष्य व हत्ती या दोघांनाही आपला जीव गमवावा लागतो.

हा संघर्ष रोखण्यासाठी वन विभाग, विविध स्वयंसेवी संस्था (NGOs) आणि स्थानिक ग्रामस्थांनी एकत्र येऊन काम करणे गरजेचे आहे. हत्तींच्या कॉरिडोअरचे संरक्षण करणे, रेल्वे रुळांजवळ हत्तींच्या उपस्थितीची माहिती देणारे अलार्म बसवणे, आणि शेतात हत्ती येऊ नयेत म्हणून नैसर्गिक पद्धतींचा (उदा. मधमाशांचे पालन किंवा मिरचीचा धूर) वापर करणे यांसारखे उपाय राबवले जात आहेत. जागतिक हत्ती दिन आपल्याला हीच आठवण करून देतो की पृथ्वीवर जितका अधिकार मानवाचा आहे, तितकाच अधिकार या विशाल प्राण्याचाही आहे.