नागपूरसाठी अभिमानास्पद! घराघरात प्रसिद्ध असणाऱ्या बैद्यनाथ आयुर्वेदाने शहराला जागतिक स्तरावर मिळवून दिली ओळख

आयुर्वेद भारतीय इतिहासात खोलवर रुजलेला आहे. आयुर्वेदाचा वापर प्रत्येक घरात केला जातो, परंतु काही निवडक कंपन्याच आहेत ज्यांनी त्याला व्यापक स्वरूप दिले आहे. नागपूरसाठी ही अभिमानाची गोष्ट आहे की, सर्वात मोठ्या कंपन्यांपैकी एक असलेल्या बैद्यनाथ आयुर्वेदिकचा विकास प्रवास येथून शक्य झाला आहे. गेल्या १०७ वर्षांत, वैद्यनाथांनी केवळ देशातच नव्हे तर परदेशातही आपली खोल छाप सोडली आहे. आज आधुनिक जीवनशैलीत आयुर्वेदाचा वापर न डगमगता केला जात आहे. आयुर्वेदावरील लोकांचा विश्वास झपाट्याने वाढत आहे. परदेशी लोकही आयुर्वेदिक उपचारांच्या चमत्कारावर विश्वास ठेवू लागले आहेत. 1917 मध्ये स्थापन झालेल्या वैद्यनाथ आयुर्वेदिक भवनाची स्थापना वैद्य पं. श्री रामनारायणजी शर्मा 1917 मध्ये बिहारमधील वैद्यनाथधाम येथे. वैद्य पं. रामनारायणजी आयुर्वेदाचे एक प्रसिद्ध विद्वान होते.

सुरुवातीला ते छोट्या प्रमाणात हाताने आयुर्वेदिक औषधे बनवत असत. त्यांनी बनवलेल्या औषधांचा रुग्णांवर सकारात्मक परिणाम झाला, ज्यामुळे त्यांची लोकप्रियता वाढली. वैद्य पं. रामनारायणजी हे द्रष्टे होते. त्याला फक्त एकाच शहरापुरते मर्यादित राहायचे नव्हते. काम वाढत गेल्याने त्यांनी १९४० मध्ये कोलकाता येथे एक कारखाना स्थापन केला. परंतु काही कारणांमुळे त्यांना १९४० मध्ये पाटण्यामध्येही एक कारखाना स्थापन करावा लागला. बैद्यनाथांनी तयार केलेल्या औषधांची मागणी झपाट्याने वाढू लागली, त्यानंतर वैद्य पं. श्री रामनारायणजींनी ते वेगवेगळ्या भागात नेण्यासाठी एक रोड मॅप बनवला. उत्तर भारतासाठी १९४१ मध्ये झाशी येथे, दक्षिण आणि पश्चिम भारतात माल निर्यात करण्यासाठी १९४२ मध्ये नागपूर येथे आणि त्यानंतर १९६१ मध्ये नैनी (अलाहाबाद) येथे कारखाना स्थापन करण्यात आला.

मिश्रण स्वतः तयार केले

श्री राम नारायण जी स्वतः वैद्य होते, ते स्वतः नवीन औषधांचे मिश्रण तयार करायचे. त्यांच्या सखोल अनुभवामुळे, रुग्णाला फायदा होणारी चांगली औषधे बनली. मग औषधांची मागणी आणि जाळे वाढतच गेले. आज देशाच्या कानाकोपऱ्यात बैद्यनाथांची औषधे उपलब्ध आहेत. ७०० हून अधिक विक्री केंद्रे आणि ६०००० हून अधिक एजन्सी वैद्यनाथ औषधे विकत आहेत. बैद्यनाथ आयुर्वेदिकमध्ये जवळपास 500 उत्पादने आहेत.

सिवनी आणि बोरगाव येथील आधुनिक कारखाने

बैद्यनाथचे संस्थापक वैद्य पं. यांचा व्यवसाय म्हणून. रामनारायणजींचा विस्तार झाला, वैद्यांची साखळीही वाढत गेली. औषधांची श्रेणीही वाढतच राहिली. आज बैद्यनाथांकडे प्रत्येक मोठ्या आजारावर किंवा समस्येवर औषधे आहेत. २००० मध्ये, सिवनी येथे बैद्यनाथ यांनी एक अत्याधुनिक प्लांट स्थापन केला. आज, बहुतेक लोकप्रिय ब्रँड येथे बनवले जात आहेत. बहुतेक काम आधुनिक यंत्रांद्वारे केले जाते. औषधी वनस्पती ओळखण्यापासून ते द्रावण तयार करण्यापर्यंत सर्व काम आधुनिक यंत्रांद्वारे केले जात आहे. सिओनी प्लांटचा विस्तार करण्याची योजना देखील आहे. गेल्या २५ वर्षांत झालेल्या आधुनिक बदलांमुळे आणि आंतरराष्ट्रीय मानके लक्षात घेऊन, मध्य प्रदेशातील बोरगाव येथील एमपीआयडीसीच्या औद्योगिक क्षेत्रात अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाने सुसज्ज असलेला हा औषध उत्पादन प्रकल्प अलीकडेच स्थापन करण्यात आला आहे. आणि आयुर्वेदिक फंक्शनल फूड आणि डायटरी सप्लिमेंट्स हे निर्यात-केंद्रित युनिट म्हणून प्लांटमधून तयार केले जात आहेत.

या समूहाचे कोलकाता, पटना, झाशी, नागपूर आणि अलाहाबाद येथे कारखाने आहेत. कंपनीला ISO 9000, GMP गुणवत्ता प्रमाणपत्रे मिळाली आहेत. कंपनी युरोप, अमेरिका आणि आफ्रिकेत माल पाठवते. २६ जुलै १९४८ रोजी जन्मलेले श्री सुरेश शर्मा वयाच्या १९ व्या वर्षी त्यांच्या वडिलांच्या व्यवसायात सामील झाले. सिंधिया स्कूल आणि बिट्स पिलानी येथे शिक्षण घेतलेले श्री. सुरेश शर्मा यांना त्यावेळी आयुर्वेदाचा अनुभव नव्हता, परंतु उच्च शिक्षणामुळे त्यांना आधुनिकता आणि व्यवस्थापनाचा चांगला अनुभव होता. तो बैद्यनाथांच्या व्यवसायात मदत करू लागला. श्री सुरेश शर्मा यांना त्यांचे मेहुणे श्री कैलाशनाथजी यांचे अमूल्य मार्गदर्शन मिळाले. श्री सुरेश शर्मा जेव्हा व्यवसायात सामील झाले तेव्हा वार्षिक उलाढाल ३०-३५ लाख होती आणि आज नागपूर बैद्यनाथची उलाढाल वार्षिक ३०० कोटींपेक्षा जास्त झाली आहे, तर बैद्यनाथ समूहाची उलाढाल ७५० कोटी आहे. श्री शर्मा यांनी त्यांच्या वडिलांकडून आणि मेहुण्यांकडून आयुर्वेदाचे बारकावे शिकले आणि आज ते त्यांच्या हातांनी स्पर्श करून औषधी वनस्पती ओळखू शकतात.

बदल स्वीकारणे महत्वाचे आहे. बदलत्या काळानुसार बदल आवश्यक आहे असे श्री. शर्मा यांचे मत आहे. पण बदलाच्या वाऱ्यात, पाया मजबूत असला पाहिजे. म्हणजेच, उत्पादन चांगले असले पाहिजे, तरच लोक ते स्वीकारतील. म्हणून, बैद्यनाथांनी लेबले बदलली, यांत्रिकीकरणाद्वारे आधुनिक पद्धती स्वीकारल्या, परंतु उत्पादनाच्या शुद्धतेशी तडजोड केली नाही. उलट, त्याने त्यात आणखी सुधारणा करण्यासाठी शक्य तितके प्रयत्न केले. वैज्ञानिक पद्धतीवर आधारित, श्री सुरेश शर्मा यांचा असा विश्वास आहे की आयुर्वेद ही केवळ एक औषधी वनस्पती नाही, तर ती एक विज्ञान-आधारित विज्ञान आहे, ज्यामध्ये मिश्रण, द्रावण आणि वेळेची परिपूर्ण काळजी घेतली पाहिजे. जर द्रावण वेळेच्या आधी किंवा नंतर मिसळले तर औषधे प्रभावी होत नाहीत. त्यामुळे प्रशिक्षित कर्मचाऱ्यांना प्रत्येक क्षणावर लक्ष ठेवावे लागते. आयुर्वेदाची मौलिकता जपून उत्पादन केंद्रे आधुनिक उपकरणांनी सुसज्ज आहेत.

७० पेटंट औषधे

गेल्या १०७ वर्षांत, बैद्यनाथांनी संशोधनातून असंख्य सूत्रे शोधून काढली आहेत. कंपनीच्या नावावर ७० पेटंट आहेत. १० सुसज्ज वनस्पतींमध्ये सूत्रे बनवली जातात. हे प्लांट गुणवत्तेसाठी GMP आणि ISO प्रमाणित आहेत. संशोधन आणि विकास (R&D) केंद्रात नवीन औषधे शोधण्याचे काम करणारे लोक आहेत. ही प्रयोगशाळा आधुनिक उपकरणांनी सुसज्ज आहे आणि तिला आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली आहे.

सहज स्वभावाचे, मैत्रीपूर्ण व्यक्तिमत्व

श्री सुरेश शर्मा यांच्या प्रयत्नांमुळेच देशात आणि जगात गुंतागुंतीच्या आजारांनी ग्रस्त रुग्ण बरे होत आहेत. या कामातून श्री शर्मा यांना आत्म-समाधानाची भावना मिळते. तो सामाजिक, धार्मिक आणि साहित्यिक संस्थांशी मनापासून जोडलेला आहे आणि परिश्रमपूर्वक काम करतो. त्यांचे योगदान विसरता येणार नाही. श्री शर्मा यांच्या दृष्टीने कामगार हे सर्वात महत्वाचे आहेत. कामगारांच्या उन्नतीसाठी तो नेहमीच तयार असतो. जर ते आनंदी असतील तर कंपनीही वाढेल असा त्यांचा विश्वास आहे. कामगारांच्या सुरक्षिततेची आणि आरोग्याची काळजी घेतली जाते. श्री. शर्मा यांच्या पत्नी श्रीमती कल्पना शर्मा हर्बल उत्पादनांचा प्रचार करण्यासाठी काम करत आहेत. तिच्या मार्गदर्शनाखाली उपचार केंद्रे सुरू आहेत.

अर्थसंकल्पात मिळालेला निधी

श्री शर्मा यांचे मत आहे की ज्याप्रमाणे अ‍ॅलोपॅथीला बजेट सपोर्ट मिळतो, त्याच धर्तीवर आयुर्वेदाचे बजेट वाढवणे आवश्यक झाले आहे. आयुर्वेदासारख्या अचूक वैद्यकीय प्रणालीवर सरकारचे लक्ष नाही, तर ही अशी प्रणाली आहे जी कोणालाही हानी पोहोचवत नाही.

सौर आणि पवन ऊर्जेमध्ये प्रवेश

ज्याप्रमाणे आयुर्वेदाच्या प्रचारात बैद्यनाथ यांचे अमूल्य योगदान आहे, त्याचप्रमाणे कंपनी निसर्गाचे रक्षण करण्यासाठी देखील वचनबद्ध आहे. कंपनीने सौर आणि पवन ऊर्जा उत्पादन क्षेत्रात प्रवेश केला आहे. कर्नाटकात सौरऊर्जेपासून ४०-४५ मेगावॅट वीज निर्मिती केली जात आहे, तर पवनऊर्जेपासून वीज निर्मिती करणारा एक प्रकल्प स्थापित करण्यात आला आहे.

आयुर्वेदिक पुस्तकांची मालिका

बैद्यनाथ यांनी आयुर्वेदावर आधारित ७४ हून अधिक पुस्तके प्रकाशित केली आहेत. ही पुस्तके विद्यापीठे आणि महाविद्यालयांमध्ये उपलब्ध आहेत. विद्यार्थी संशोधन कार्यासाठी या पुस्तकांचा वापर करतात. या पुस्तकांना केंद्र सरकार आणि नेपाळ सरकारकडून पुरस्कार मिळाले आहेत. श्री ब्रजेंद्र कुमार शर्मा, श्री विश्वनाथ शर्मा, श्री शिवनाथ शर्मा, श्री रमेश कुमार शर्मा यांनी देखील वैद्यनाथ ग्रुपचा विस्तार करण्यात अमूल्य योगदान दिले आहे. श्री विश्वनाथ हे खासदार आहेत तर श्री रमेश हे उत्तर प्रदेश सरकारमध्ये मंत्री आहेत. मुलेही या व्यवसायात सहभागी आहेत; त्यांची मुले श्री. प्रणव आणि श्री. सिद्धेश त्यांच्या वडिलांसोबत व्यवसायात गुंतलेले आहेत. ते कंपनीच्या वैविध्यीकरणात मदत करत आहेत.

संबंधित बातम्या