Explainer: LPG सिलिंडरमध्ये मिसळले जाणार नवीन पदार्थाचे मिश्रण? ‘DME’ ठरणार रामबाण उपाय, काय आहे तंत्रज्ञान

भारत आपल्या एलपीजीच्या गरजेपैकी अंदाजे ६०-६५% आयात करतो. पश्चिम आशियाई संकटामुळे एलपीजीचा पुरवठा आणि किमतींवर लक्षणीय परिणाम झाला आहे.

• भारतात एलपीजी (LPG) तुटवड्याची चिन्हे
• एलपीजीसाठीही पर्यायी मिश्रण वापरण्यासंदर्भात चर्चा
• डीएमई किंवा डायमिथाइल इथर हा असा पदार्थ आहे जो सहजपणे एलपीजीमध्ये मिसळला जाऊ शकतो

Dimethyl Ether DME Mixing:  इराणमधील युद्धजन्य परिस्थितीचा परिणाम आखाती देशांवर आणि विशेषतः होर्मुझच्या सामुद्रधुनीवर (Strait of Hormuz) होऊ लागल्याने, भारतात एलपीजी (LPG) तुटवड्याची चिन्हे दिसू लागली आहेत. केंद्र सरकारनेही एलपीजी पुरवठ्यावर परिणाम झाल्याची आणि भविष्यात हे संकट अधिक गडद होऊ शकते, अशी कबुली दिली आहे. या पार्श्वभूमीवर, ज्याप्रमाणे पेट्रोलमध्ये २० टक्के इथेनॉल मिसळले जाते, त्याच धर्तीवर एलपीजीसाठीही पर्यायी मिश्रण वापरता येईल का, यावर चर्चा सुरू झाली आहे.

या संदर्भात महत्त्वाची बाब अशी की, जागतिक स्तरावर आणि भारतातही एलपीजीमध्ये मिश्रण करण्याचे प्रयत्न आधीच सुरू झाले आहेत. भविष्यात तुम्हाला मिळणारा एलपीजी हा ‘मिश्रित स्वरूपात’ असू शकतो. पेट्रोलमध्ये मिसळल्या जाणाऱ्या इथेनॉलप्रमाणेच, एलपीजीमध्ये जो पदार्थ मिसळला जातो, त्याला तांत्रिक भाषेत ‘डीएमई’ (DME – Dimethyl Ether) असे म्हणतात.

‘आता लष्कर ही केवळ पुरुषांची मक्तेदारी नाही!’ महिला लष्करी अधिकाऱ्यांसाठी Supreme Court चा ऐतिहासिक निर्णय

डीएमई (DME) म्हणजे काय?

डीएमई किंवा डायमिथाइल इथर हा असा पदार्थ आहे जो सहजपणे एलपीजीमध्ये मिसळला जाऊ शकतो. विशेष म्हणजे, त्याचे रासायनिक गुणधर्म एलपीजीमध्ये प्रामुख्याने आढळणाऱ्या ‘प्रोपेन’ आणि ‘ब्युटेनशी’ मिळतेजुळते आहेत, त्यामुळे इंधनाच्या कार्यक्षमतेवर कोणताही विपरित परिणाम होत नाही.

डीएमई म्हणजे काय?

हे एक स्वच्छ ज्वलनशील इंधन आहे, जे कोळसा, शेतीतील अवशेष किंवा शहरी कचऱ्यापासून तयार केले जाऊ शकते. तज्ञांच्या मते, कोणत्याही मोठ्या बदलांशिवाय एलपीजीमध्ये २०% पर्यंत डीएमई मिसळता येते. यामुळे सिलेंडर किंवा स्टोव्ह बदलण्याची गरज भासणार नाही.

भारतातील सद्यस्थिती

भारत आपल्या एलपीजीच्या गरजेपैकी अंदाजे ६०-६५% आयात करतो. पश्चिम आशियाई संकटामुळे एलपीजीचा पुरवठा आणि किमतींवर लक्षणीय परिणाम झाला आहे. भारत सरकार आणि शास्त्रज्ञ या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी सक्रियपणे काम करत आहेत. पुण्यातील वैज्ञानिक आणि औद्योगिक संशोधन परिषदेने (CSI) मिथेनॉलचे डीएमईमध्ये रूपांतर करणारे एक स्वदेशी तंत्रज्ञान विकसित केले आहे.

भारतीय मानक ब्युरोने (BIS) एलपीजीमध्ये २०% डीएमई मिसळण्याच्या मानकांना आधीच मान्यता दिली आहे. बिट्स पिलानी येथील शास्त्रज्ञांनी वीज प्रकल्पांमधून उत्सर्जित होणाऱ्या कार्बन डायऑक्साइडचे (CO₂) थेट डीएमईमध्ये रूपांतर करणारे तंत्रज्ञानही नुकतेच यशस्वीरित्या विकसित केले आहे.

चीन- हा जगातील डीएमईचा सर्वात मोठा उत्पादक आणि ग्राहक आहे. तिथे एलपीजीमध्ये मिसळून त्याचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो.

इंडोनेशिया – आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्यासाठी, सरकारने कोळशापासून डीएमई (DME) तयार करून ते एलपीजीमध्ये मिसळण्याची एक मोठी योजना सुरू केली आहे.

चीनची स्थापित डीएमई उत्पादन क्षमता अंदाजे २० दशलक्ष मेट्रिक टन आहे, जी जगात सर्वाधिक आहे (एआय न्यूज१८ प्रतिमा).

युरोप आणि युनायटेड स्टेट्स – स्वीडन आणि कॅलिफोर्नियासारखे प्रदेश – बायो-डीएमई आणि बायो-एलपीजीवर काम करत आहेत, जे कचरा आणि नवीकरणीय स्रोतांपासून बनवले जातात.

‘आता लष्कर ही केवळ पुरुषांची मक्तेदारी नाही!’ महिला लष्करी अधिकाऱ्यांसाठी Supreme Court चा ऐतिहासिक निर्णय

हे सध्याच्या एलपीजीपेक्षा स्वस्त असेल का?

DME दीर्घकाळात ते स्वस्त असण्याची शक्यता असून त्याचा उत्पादन खर्च कमी होईल. अनुदानाचा भारही कमी होईल. यामुळे कमी किमतीत सिलेंडर मिळण्याची शक्यता वाढते.

हे किती सुरक्षित आहे?

डीएमई आणि एलपीजीचे मिश्रण सुरक्षितता आणि गळतीच्या दृष्टीने बरेच सुरक्षित मानले जाते, परंतु त्यात काही तांत्रिक बारकावे आहेत. एलपीजीला स्वतःचा वास नसतो, त्यामुळे गळती शोधण्यासाठी त्यात मर्कॅप्टन मिसळले जाते. डीएमईच्या बाबतीतही तीच प्रक्रिया अवलंबली जाते, त्यामुळे गॅस गळती झाल्यास ती तुमच्या लगेच लक्षात येईल.

डीएमईची ज्वलनशीलता एलपीजीसारखीच असते. याचा अर्थ असा की ते एलपीजीपेक्षा जास्त धोकादायक नाही, परंतु ते अधिक स्वच्छपणे जळते, ज्यामुळे कार्बन मोनोऑक्साइडसारख्या विषारी वायूंचे उत्पादन कमी होते.