शुक्रवार, 25 सप्टेंबर 2026
Hormuz Biofouling : मुंबई आणि सिंगापूर बंदरांना अलर्ट; अडकलेल्या जहाजांमार्फत प्राणघातक आक्रमक प्रजाती जगभर पसरणार ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
मध्य पूर्वेतील सुरू असलेला भीषण लष्करी संघर्ष आणि जागतिक व्यापाराची मुख्य वाहिनी मानल्या जाणाऱ्या होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील (Strait of Hormuz) सागरी वाहतुकीतील व्यत्ययामुळे जागतिक जहाज वाहतूक उद्योगासमोर आधीच अथांग संकटांचे डोंगर उभे राहिले आहेत. परंतु आता या संकटाचे एक अत्यंत भयानक आणि दुर्लक्षित राहिलेले पर्यावरणपूरक वास्तव समोर येत आहे. पर्शियन आखात आणि ओमानच्या आखातात महिनोनमहिने एकाच ठिकाणी उभ्या असलेल्या शेकडो महाकाय मालवाहू जहाजांच्या तळाशी जमा झालेले जैविक थर (Hormuz Biofouling) आता जागतिक सागरी पर्यावरणासाठी आणि सागरी जीवांच्या अस्तित्वासाठी एक अभूतपूर्व जैविक धोका निर्माण करत आहेत.
सागरी जीवशास्त्रज्ञांच्या मते, समुद्राच्या उथळ आणि उबदार पाण्यात जहाजे जेव्हा दीर्घकाळासाठी थांबतात, तेव्हा त्यांच्या पृष्ठभागावर विविध सागरी जीवांची अत्यंत वेगाने वाढ होते. या प्रक्रियेला विज्ञान जगतात ‘बायोफॉलिंग’ (Biofouling) असे म्हणतात. यामध्ये बार्नॅकल्स, रानटी शिंपले, शैवाल, सूक्ष्मजीव आणि अनेक प्रकारचे परजीवी जीव जहाजाच्या तळाला घट्ट चिकटून आपली वस्ती तयार करतात. आता हेच जहाजे जेव्हा पुन्हा आपला प्रवास सुरू करतील, तेव्हा ते एका प्रदेशातील आक्रमक आणि विनाशकारी प्रजातींना आशिया आणि युरोपच्या सुरक्षित बंदरांपर्यंत वाहून नेण्याचे काम करतील, असा इशारा आंतरराष्ट्रीय संशोधकांनी दिला आहे.
सामान्यतः व्यावसायिक मालवाहू जहाजे कोणत्याही बंदरात किंवा समुद्रात अत्यंत मर्यादित कालावधीसाठी थांबतात. त्यामुळे सागरी जीवांना जहाजाच्या पृष्ठभागावर आपली पाळेमुळे रोवण्यासाठी पुरेसा वेळ आणि अनुकूल वातावरण मिळत नाही. मात्र, सध्याच्या युद्धाच्या आणि भौगोलिक तणावाच्या संकटामुळे परिस्थिती पूर्णपणे बदलली आहे. १५०० हून अधिक मालवाहू जहाजे आणि तेलाचे टँकर्स गेल्या काही महिन्यांपासून समुद्रात एकाच जागी स्थिर उभे आहेत.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : UNGA : संयुक्त राष्ट्र महासभेत हाफिज सईद प्रश्नावरून भारत-पाकिस्तानमध्ये बाचाबाची; पळून गेले गेले शहबाज शरीफ, VIDEO VIRAL
वैज्ञानिक अभ्यासानुसार, जहाजे एकाच ठिकाणी १० दिवसांपेक्षा जास्त काळ स्थिर राहिल्यास बायोफॉलिंगच्या वाढीचा वेग प्रचंड वाढतो. होर्मुझच्या संकटात तर जहाजे सामान्य वेळेपेक्षा तब्बल ४० पटीहून अधिक काळ थांबून राहिली आहेत. या दीर्घ कालावधीत जहाजांवर लावण्यात आलेले अँटी-फॉलिंग कोटिंग (Anti-fouling coatings) हळूहळू खराब झाले आहे, ज्यामुळे शैवाल, विविध सूक्ष्मजीव आणि परजीवींना जहाजाच्या तळावर प्रजनन करून आपली संख्या अब्जावधींनी वाढवण्यास मोकळे रान मिळाले आहे.
होर्मुझची सामुद्रधुनी हा कच्च्या तेलाचा आणि जागतिक व्यापारी जहाजांचा अत्यंत महत्त्वाचा मार्ग आहे. या मार्गावरून जाणाऱ्या जहाजांचे जाळे जगभरातील शेकडो बंदरांशी जोडलेले आहे. समुद्रातील कोंडी फुटल्यानंतर जेव्हा ही जहाजे पुन्हा वेगाने प्रवास सुरू करतील, तेव्हा त्यांच्या तळाशी असलेल्या आक्रमक प्रजाती प्रवासादरम्यान इतर देशांच्या प्रादेशिक जलसीमांमध्ये आणि बंदरांमध्ये प्रवेश करतील.
शास्त्रज्ञांच्या मते, या जैविक प्रदूषणाचा सर्वात मोठा फटका आशियाई आणि हिंदी महासागरातील प्रमुख बंदरांना बसू शकतो. विशेषतः मुंबई (भारत), कोलंबो (श्रीलंका) आणि सिंगापूर या जगातील सर्वाधिक व्यग्र बंदरांमध्ये परकीय आक्रमक जीवांचा शिरकाव होण्याचा धोका सर्वाधिक आहे. याशिवाय लाल समुद्र, भूमध्य समुद्र आणि युरोपमधील अलेजसिरास, रोटरडॅम यांसारख्या बंदरांच्या सागरी परिसंस्थेवरही याचा दीर्घकालीन घातक परिणाम दिसून येऊ शकतो.
जहाजांच्या तळाशी प्रवास करणाऱ्या या परकीय प्रजाती जेव्हा नवीन सागरी पर्यावरणात पोहोचतात, तेव्हा त्या तेथील स्थानिक प्रजातींच्या अस्तित्वावरच प्रश्नचिन्ह निर्माण करतात. उदाहरणार्थ, पर्शियन आखातातील ‘एशियन ग्रीन मसेल’ (Asian Green Mussel) किंवा विशिष्ट प्रकारचे बार्नॅकल्स जेव्हा नवीन बंदरांमध्ये पोहोचतात, तेव्हा तेथील स्थानिक मासे आणि शिंपल्यांचे अन्न आणि निवारा हिरावून घेतात.
परकीय जीवांची नव्या वातावरणात वेगाने वाढ झाली, तर ते स्थानिक परिसंस्थेवर पूर्णपणे ताबा मिळवतात. या जैविक आक्रमणामुळे स्थानिक माशांच्या अनेक दुर्मिळ प्रजाती नष्ट होऊ शकतात. इतकेच नाही तर सागरी परजीवी आणि सूक्ष्मजंतू नवीन ठिकाणी पसरल्याने स्थानिक मत्स्य व्यवसायाला आणि कोळंबी, शिंपल्यांच्या पालनाला मोठा फटका बसू शकतो. अनेक ठिकाणी हे जीव वीजनिर्मिती प्रकल्प आणि पाण्याचे क्षार कमी करणाऱ्या (Desalination plants) पाईपलाईन्समध्ये साचून अब्जावधी रुपयांचे नुकसान करतात. एखाद्या सागरी परिसंस्थेत अशा आक्रमक प्रजातींनी आपले पाय रोवले, की त्यांना नष्ट करणे अशक्यप्राय होऊन बसते.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Gerbera Drone: इटली, जर्मनी आणि फ्रान्सवरही रशिया उगवणार सूड; अमेरिकन CIA संचालकांच्या मॉस्को भेटीनंतर युरोपमध्ये हाय-अलर्ट
होर्मुझ संकटाचा परिणाम केवळ तेलाचे भाव वाढण्यापुरता किंवा व्यापारातील विलंबापुरता मर्यादित उरलेला नाही; हे आता एक जागतिक पर्यावरणीय संकट बनले आहे. या जैविक आपत्तीपासून बचाव करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय सागरी संघटना (IMO) आणि सागरी सुरक्षा यंत्रणांनी जहाजे रवाना होण्यापूर्वी त्यांच्या तळाची योग्य स्वच्छता (Hull Cleaning) करणे बंधनकारक करण्याची गरज आहे.
परंतु घाईघाईत समुद्राच्या पाण्यातच जहाजांचा तळ साफ केल्यास हे जीव थेट स्थानिक पाण्यात मिसळण्याचा धोका असतो. त्यामुळे पर्यावरणपूरक पद्धतीने आणि शास्त्रोक्त तंत्रज्ञानाचा वापर करूनच या बायोफॉलिंगची विल्हेवाट लावणे आवश्यक आहे. मुंबईसह जगभरातील प्रमुख बंदरांनी आतापासूनच येणाऱ्या जहाजांचे जैविक सर्वेक्षण आणि बायो-सिक्युरिटी तपासणी तीव्र करणे ही काळाची गरज बनली आहे.
