NASA LHS1140b: ब्रह्मांडात आणखी एक जीवसृष्टी! 49 प्रकाशवर्षे दूर शास्त्रज्ञांना सापडली दुसरी पृथ्वी; Aliensच्या अस्तित्वाचा सुगावा

शास्त्रज्ञांनी प्रथमच आपल्या सूर्यमालेबाहेरील जीवसृष्टीस अनुकूल क्षेत्रातील एका खडकाळ ग्रहाभोवती वातावरणाचा निश्चितपणे शोध लावला आहे, ज्यामुळे पृथ्वीपलीकडे जीवसृष्टीच्या अस्तित्वाबद्दल नवीन आशा निर्माण झाल्या आहेत.

• ऐतिहासिक अंतराळ शोध
• पृथ्वीपेक्षा मोठा पण राहण्यायोग्य
• संशोधनाचे नवे केंद्र

ब्रह्मांडात आपण एकटेच आहोत का? पृथ्वीशिवाय इतरही कुठल्या ग्रहावर जीवसृष्टी अस्तित्वात आहे का? या शतकानुशतके मानवाला पडलेल्या प्रश्नाचे उत्तर मिळण्याच्या आपण अगदी जवळ पोहोचलो आहोत. खगोलशास्त्रज्ञांनी अंतराळ संशोधनाच्या इतिहासात एक अत्यंत क्रांतिकारी टप्पा गाठला आहे. आपल्या सूर्यमालेबाहेरील एका खडकाळ ग्रहाभोवती शास्त्रज्ञांना घन वातावरणाचा निश्चित आणि स्पष्ट पुरावा सापडला आहे. हा शोध अशा भागात लागला आहे ज्याला विज्ञानाच्या भाषेत ‘वासयोग्य क्षेत्र’ म्हणजेच ‘गोल्डीलॉक्स झोन’ (Habitable Zone) म्हटले जाते. या शोधामुळे पृथ्वीपलीकडे एलियन्स किंवा इतर जीवसृष्टी असण्याच्या दाव्याला आतापर्यंतचा सर्वात मोठा वैज्ञानिक आधार मिळाला आहे.

संशोधकांनी दिलेल्या माहितीनुसार, हा ग्रह पृथ्वीपासून साधारण ४९ प्रकाशवर्षे दूर आहे. अंतराळाच्या अथांग पसाऱ्याचा विचार केला तर हे अंतर खगोलशास्त्रीयदृष्ट्या खूपच जवळ मानले जाते. LHS 1140b असे नाव असलेल्या या ग्रहाभोवती केवळ वातावरणच नाही, तर त्याच्या पृष्ठभागावर द्रवरूप पाणी म्हणजेच पाण्याचे मोठे महासागर असण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. यापूर्वी अंतराळात अनेक ग्रहांचा शोध लागला, मात्र ते बहुतांश वेळा नेपच्यूनसारखे वायूंनी भरलेले (Gas Giants) किंवा अतिशय उष्ण होते. मात्र, खडकाळ ग्रहावर आणि तेही राहण्यायोग्य क्षेत्रात वातावरण मिळण्याची ही निरीक्षणाद्वारे पुष्टी झालेली पहिलीच वेळ आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Data Breach: चीनची अमेरिकेत वोट चोरी! 22 कोटी मतदारांचा डेटा ड्रॅगॉनच्या खिशात; ट्रम्प यांच्या खुलाशाने जागतिक नेत्यांची धावपळ

हा नवा बाह्यग्रह आपल्या पृथ्वीपेक्षा किती वेगळा आहे?

या ऐतिहासिक अभ्यासाचे प्रमुख लेखक डॉ. कॉलिन चेरुबिम यांच्या मते, हा शोध अंतराळ विज्ञानाचे भविष्य बदलून टाकणारा आहे. त्यांनी सांगितले की, “हा खरोखरच एक रोमांचक आणि थक्क करणारा शोध आहे. LHS 1140b हा ग्रह आपल्या सूर्यमालेबाहेर खगोलजीवशास्त्र (Astrobiology) आणि ग्रहांच्या वस्तीयोग्यतेचा अभ्यास करण्यासाठी जगातील सर्वात आश्वासक आणि सर्वोत्तम प्रयोगशाळा म्हणून अग्रस्थानी आला आहे.” या ग्रहाची रचना समजून घेण्यासाठी जगभरातील खगोलशास्त्रज्ञ आता उत्सुक झाले आहेत.

जर आपण या ग्रहाच्या आकाराची आणि रचनेची तुलना केली, तर LHS 1140b हा ग्रह आपल्या पृथ्वीपेक्षा आकाराने मोठा आहे. त्याचे एकूण वस्तुमान (Mass) पृथ्वीच्या ५.६ पट जास्त आहे, तर त्याची त्रिज्या (Radius) पृथ्वीपेक्षा ७०% जास्त आहे. शास्त्रज्ञांनी स्पष्ट केले की, हा ग्रह अनेक बाबतीत पृथ्वीसारखाच आहे. उदाहरणार्थ, त्याची खडकाळ रचना आणि तिथले तापमान हे हुबेहूब पृथ्वीला साजेसे आहे. मात्र, काही गोष्टींमध्ये तो वेगळाही आहे. हा ग्रह ‘भरती-ओहोटीने बंदिस्त’ (Tidally Locked) आहे, म्हणजेच या ग्रहाची एक बाजू कायम आपल्या ताऱ्याकडे असते जिथे सतत दिवस असतो, तर दुसऱ्या बाजूला कायम गडद अंधार आणि रात्र असते.

गोल्डीलॉक्स झोन (Habitable Zone) म्हणजे काय? ताऱ्याभोवती असलेले असे क्षेत्र जिथे तापमान ना जास्त उष्ण असते ना जास्त थंड. अशा भागात ग्रहाच्या पृष्ठभागावर पाणी गोठलेल्या बर्फाच्या स्वरूपात किंवा वाफेच्या स्वरूपात न राहता द्रवरूपात राहू शकते. जीवसृष्टीच्या निर्मितीसाठी द्रवरूप पाणी हा सर्वात महत्त्वाचा घटक मानला जातो.

First atmosphere found on a habitable-zone rocky exoplanet: helium is escaping from LHS 1140 b, the clearest sign yet that this Earth-like world has kept an atmosphere for billions of years. @sciencemagazine https://t.co/6zlKp2Il1d — Phys.org (@physorg_com) July 16, 2026

credit – social media and Twitter

सजीवसृष्टीसाठी आवश्यक असलेल्या सर्व परिस्थिती उपलब्ध

नव्या संशोधनातून समोर आलेल्या निष्कर्षांनुसार, LHS 1140b या ग्रहावर सजीवसृष्टी निर्माण होण्यासाठी आणि ती टिकून राहण्यासाठी आवश्यक असणाऱ्या सर्व अनुकूल परिस्थिती निसर्गतः उपलब्ध आहेत. हा एक पूर्णपणे खडकाळ ग्रह असून येथील तापमान द्रवरूप पाण्याला आणि महासागरांना आधार देण्यासाठी पुरेसे आहे. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, येथील दाट वातावरण पाण्याचे बाष्पीभवन होऊन ते अवकाशात उडून जाण्यापासून रोखते, ज्यामुळे पाण्याचे अस्तित्व कायम राहू शकते.

LHS 1140b हा ग्रह २०१७ मध्ये शोधला गेला होता. तो ‘सेटस’ (Cetus) तारकासमूहातील एका लहान ‘लाल बटू’ (Red Dwarf) ताऱ्याभोवती प्रदक्षिणा घालतो. हा तारा आपल्या सूर्यापेक्षा आकाराने खूप लहान आणि कमी तेजस्वी आहे. हा तारा अतिशय शांत असून त्यातून ऊर्जेचे मोठे स्फोट (Solar Flares) होत नाहीत. ताऱ्याची ही शांत प्रवृत्तीच या ग्रहावरील वातावरणाला सुरक्षित ठेवण्याचे मुख्य कारण ठरली आहे. त्यामुळेच जीवनाच्या खुणांचा शोध घेण्यासाठी हे ठिकाण अंतराळात सर्वात योग्य मानले जात आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US Central Command हाय अलर्टवर! इराणकडे सर्व अमेरिकी सैनिकांची लोकेशन्स; मध्य पूर्वेतील अमेरिकेचे साम्राज्य धोक्यात

लाल बटू तारे आणि वातावरणाचे रहस्य

ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील खगोल भौतिकशास्त्राच्या प्राध्यापिका जेन बर्कबी यांनी या शोधाचे महत्त्व अधोरेखित करताना सांगितले की, “हा एक अत्यंत उल्लेखनीय आणि मैलाचा दगड ठरणारा शोध आहे. आपल्या आकाशगंगेत लहान लाल बटू तारे हे सर्वात जास्त संख्येने आढळतात. त्यामुळे, आपल्याला खडकाळ बाह्यग्रहांचा त्यांच्या वस्तीयोग्य क्षेत्रात अभ्यास करण्याची ही सर्वोत्तम आणि सुवर्णसंधी मिळाली आहे.” सामान्यतः हे तारे खूप सक्रिय असतात आणि त्यांच्या तीव्र किरणोत्सर्गामुळे सभोवतालच्या ग्रहांचे वातावरण नष्ट करतात. मात्र, या ग्रहाने आपले वातावरण टिकवून ठेवल्याने शास्त्रज्ञ आश्चर्यचकित झाले आहेत.

नेदरलँड्समधील लीडेन वेधशाळेच्या डॉ. यामिला मिगेल यांनीही या निष्कर्षांचे आनंदाने स्वागत केले आहे. त्यांनी स्पष्ट केले की, यजमान ताऱ्यांच्या अगदी जवळ असलेले खडकाळ ग्रह अनेकदा त्यांचे वातावरणीय वायू अवकाशात गमावून बसतात, ज्यामुळे ते राहण्यायोग्य राहत नाहीत. मात्र, LHS 1140b च्या बाबतीत परिस्थिती वेगळी आहे. इतक्या लांब असलेल्या एका लहान आणि खडकाळ ग्रहावरील वातावरण पृथ्वीवरून शोधून काढणे हे विज्ञानाचे खूप मोठे यश आहे. या शोधामुळे आता मानवाचा परग्रहावरील सजीवांचा शोध एका अत्यंत रोमांचक वळणावर आला आहे.