Project A119 : चंद्रावर अणुस्फोट घडवून आणण्याची अमेरिकेची गुप्त योजना; वाचा काय होता ‘हा’ प्रोजेक्ट आणि तो का रद्द झाला?

Project A119 : सहा दशकांपूर्वी, अमेरिकेने चंद्रावर अणुबॉम्बचा स्फोट घडवण्याची एक गुप्त योजना आखली होती. तिला "प्रोजेक्ट ए११९" असे नाव देण्यात आले होते. या प्रकल्पात सहभागी असलेल्या शास्त्रज्ञांनी आता मौन सोडले असून, आपले निष्कर्ष जगासमोर उघड केले आहेत.

• गुप्त योजना ‘प्रोजेक्ट A119’
• सोव्हिएत युनियनला उत्तर देण्याचा प्रयत्न
• योजना का रद्द झाली

शीतयुद्धाच्या (Cold War) काळात अमेरिका (America) आणि सोव्हिएत युनियन (रशिया) यांच्यात केवळ शस्त्रास्त्रांचीच नव्हे, तर अंतराळातही आपले वर्चस्व सिद्ध करण्याची मोठी स्पर्धा रंगली होती. या स्पर्धेतूनच १९५८ मध्ये अमेरिकेने एक असा निर्णय घेण्याचा विचार केला होता, ज्याची कल्पना आजच्या काळात कोणीही करू शकत नाही. अमेरिकन हवाई दलाने चंद्राच्या पृष्ठभागावर थेट अणुबॉम्बचा स्फोट घडवून आणण्याची एक अत्यंत गुप्त योजना आखली होती. या मोहिमेला ‘प्रोजेक्ट A119’ (Project A119) असे सांकेतिक नाव देण्यात आले होते, तर अधिकृत कागदपत्रांमध्ये याला ‘अ स्टडी ऑफ लुनार रिसर्च फ्लाईट्स’ (A Study of Lunar Research Flights) म्हणून संबोधले गेले. मानवी इतिहासात कधीही न घडलेल्या या घटनेमागे केवळ वैज्ञानिक संशोधन नसून, राजकीय आणि लष्करी वर्चस्व दाखवण्याची मोठी स्पर्धा दडलेली होती. अमेरिका अंतराळ तंत्रज्ञानात सोव्हिएत युनियनपेक्षा कोणत्याही प्रकारे मागे नाही, हे जगाला दाखवून देणे हा या मोहिमेचा मूळ हेतू होता.

सोव्हिएत युनियनच्या ‘स्पुटनिक’मुळे अमेरिकेला बसलेला धक्का

अशा प्रकारची टोकाची योजना आखण्यामागे १९५७ मध्ये घडलेली एक महत्त्वाची घटना कारणीभूत होती. ४ ऑक्टोबर १९५७ रोजी सोव्हिएत युनियनने जगातील पहिला मानवनिर्मित उपग्रह ‘स्पुटनिक-१’ अंतराळात यशस्वीरीत्या प्रक्षेपित केला. या घटनेमुळे संपूर्ण जगात रशियाच्या तांत्रिक प्रगतीचा डंका वाजला आणि अमेरिकेच्या लष्करी व वैज्ञानिक विश्वासाला मोठा धक्का बसला.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : BRICS Summit 2026: इराणचे राष्ट्राध्यक्ष मसूद पेझेश्कियान भारतात दाखल; युद्धजन्य परिस्थितीमुळे विमानाला विशेष सुरक्षा कवच

अमेरिकन नागरिक आणि प्रशासनामध्ये सोव्हिएत युनियनच्या या भरारीमुळे भीती आणि अपमानाची भावना पसरली होती. या अपमानाचा बदला घेण्यासाठी आणि अमेरिकन जनतेचा विश्वास पुन्हा संपादन करण्यासाठी हवाई दलाने काहीतरी अभूतपूर्व आणि भव्य करण्याचे ठरवले. याच पार्श्वभूमीवर ‘आर्मर रिसर्च फाउंडेशन’ (जे आता इलिनॉय इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजीचा भाग आहे) च्या नेतृत्वाखाली संशोधकांचा एक गट स्थापन करण्यात आला आणि चंद्रावर अणुस्फोट घडवून आणण्याच्या शक्यतेवर अभ्यास सुरू करण्यात आला.

चंद्राच्या अंधाऱ्या बाजूवर अणुस्फोट घडवण्याचा बेत

या प्रकल्पाचे प्रमुख भौतिकशास्त्रज्ञ लिओनार्ड रायफेल (Leonard Reiffel) यांच्या नेतृत्वाखालील पथकाने या योजनेचे विविध पैलू तपासले. यामध्ये प्रख्यात खगोलशास्त्रज्ञ कार्ल सागन (Carl Sagan) यांचाही समावेश होता, ज्यांच्यावर या स्फोटामुळे निर्माण होणाऱ्या धूळ आणि प्रकाशाच्या प्रसाराचे गणितीय मॉडेल तयार करण्याची जबाबदारी देण्यात आली होती.

योजनेनुसार, चंद्राच्या कडेवर असलेल्या ‘टर्मिनेटर’ रेषेवर (जिथे प्रकाश आणि अंधार एकत्र येतात) किंवा रात्रीच्या बाजूला लहान आकाराचा अणुबॉम्ब डागण्याचा बेत होता. जेव्हा हा स्फोट होईल, तेव्हा निर्माण होणारा तीव्र प्रकाशझोत आणि ढिगाऱ्यांचा पसरणारा ढग पृथ्वीवरून साध्या उघड्या डोळ्यांनी किंवा टेलिस्कोपच्या साहाय्याने स्पष्ट दिसू शकेल, अशी आखणी करण्यात आली होती. यामुळे जगाला अमेरिकेच्या क्षमतेची प्रचिती येईल, हा यामागचा मुख्य जनसंपर्क (PR) हेतू होता.

चंद्रावर अणुस्फोट झाल्यास ‘मशरूम क्लाउड’ तयार झाला असतो का?

सर्वसामान्यपणे पृथ्वीवर जेव्हा अणुस्फोट होतो, तेव्हा हवेच्या दाबामुळे आणि वातावरणामुळे छत्रीच्या आकाराचा धुराचा ढग म्हणजेच ‘मशरूम क्लाउड’ तयार होतो. परंतु, चंद्रावर अशा प्रकारचा ढग तयार होणे अजिबात शक्य नव्हते, कारण चंद्रावर पृथ्वीसारखे वातावरण नाही.

वैज्ञानिक अभ्यासानुसार, जर चंद्रावर स्फोट झाला असता, तर तिथे कोणत्याही प्रकारचा शॉकवेव्ह किंवा मशरूम क्लाउड तयार झाला नसता. त्याऐवजी, स्फोटाच्या ऊर्जेमुळे चंद्रावरील माती आणि खडक अंतराळात वेगाने उडाले असते आणि सूर्यप्रकाश त्यावर पडल्यामुळे पृथ्वीवरून तो एका चमकणाऱ्या विशाल ढगासारखा दिसला असता.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : BRICS Summit 2026: बांगलादेशला निमंत्रण होते, पण नव्हतेही; तारिक रहमान यांच्या नाराजीचे खरे कारण उघड; ब्रिक्स निमंत्रणावरून वाद

योजना अंमलात का आणली गेली नाही?

प्रोजेक्ट A119 वर व्यापक संशोधन आणि गणितीय गणिते करण्यात आली असली, तरी ही योजना कधीही प्रत्यक्ष अंमलबजावणीच्या टप्प्यापर्यंत पोहोचू शकली नाही. यामागे अनेक मोठी वैज्ञानिक आणि नैतिक कारणे होती:

• किरणोत्सर्गाचा धोका: स्फोटामुळे निर्माण होणारा किरणोत्सर्ग अंतराळात पसरून पृथ्वीच्या वातावरणात किंवा भविष्यातील मानवी अंतराळ मोहिमांमध्ये अडथळा आणू शकतो, अशी भीती शास्त्रज्ञांना वाटत होती.
• चंद्राचे प्रदूषण: अणुस्फोटामुळे चंद्राचा मूळ पृष्ठभाग किरणोत्सर्गी होईल आणि भविष्यात चंद्रावर वैज्ञानिक संशोधन करणे किंवा तिथे जीवसृष्टीचे अवशेष शोधणे कठीण होईल.
• प्रक्षेपण अपयशी ठरण्याचा धोका: जर अणुबॉम्ब घेऊन जाणारे रॉकेट प्रक्षेपणादरम्यानच पृथ्वीच्या वातावरणात फुटले, तर अमेरिकेतच मोठी आपत्ती ओढवू शकते.

या सर्व धोक्यांचा विचार करून १९५९ मध्ये अमेरिकन हवाई दलाने हा प्रकल्प गुप्तपणे बंद केला. पुढे जाऊन १९६७ मध्ये अमेरिका आणि रशियासह अनेक देशांनी ‘आऊटर स्पेस ट्रीटी’ (Outer Space Treaty) वर स्वाक्षऱ्या केल्या, ज्यानुसार अंतराळात किंवा चंद्रावर अण्वस्त्रांची चाचणी घेण्यावर जागतिक बंदी घालण्यात आली.