Russia-India Railway corridor: रशिया ते भारत जमिनीवरून जोडला जाणार व्यापार; पाकिस्तानसह ‘या’ 5 देशांमधून धावणार रेल्वे

Russia India Railway Corridor Project: रशिया भारतापर्यंत रेल्वेमार्ग बांधण्याची योजना आखत आहे. हा मार्ग पाकिस्तान आणि इराणमार्गे हिंद महासागरापर्यंत पोहोचेल. यामुळे सागरी मार्गांवरील अवलंबित्व कमी होईल.

• रशियाचा नवा मेगा प्लॅन
• पाच देशांमधून जाणार मार्ग
• सामरिक व व्यापारी महत्त्व

बदलत्या जागतिक राजकीय घडामोडी आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील आव्हानांच्या पार्श्वभूमीवर रशियाने (India-Russia Relation) एक अत्यंत महत्त्वाकांक्षी आणि ऐतिहासिक प्रस्ताव जगासमोर ठेवला आहे. रशियाचे उपपंतप्रधान मरात खुसनुलिन (Marat Khusnullin) यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, रशिया भविष्यात हिंद महासागरापर्यंत भूमार्गाने पोहोचण्यासाठी आणि भारताशी थेट रेल्वे संपर्क प्रस्थापित करण्यासाठी एका भव्य रेल्वे कॉरिडॉरची चाचपणी करत आहे. रशियन वृत्तसंस्था ‘TASS’ ला दिलेल्या विशेष मुलाखतीत खुसनुलिन यांनी स्पष्ट केले की, जागतिक व्यापारातील महत्त्वाच्या सागरी जलमार्गांवरील वाढत्या अनिश्चिततेमुळे मॉस्कोला आता पर्यायी आणि सुरक्षित भू-वाहतूक मार्ग विकसित करणे अत्यंत गरजेचे वाटत आहे.

या प्रस्तावित योजनेनुसार, हा रेल्वे कॉरिडॉर रशियातून सुरू होऊन तुर्कमेनिस्तान, इराण, अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तान या चार महत्त्वाच्या देशांमधून जात थेट हिंद महासागराच्या किनाऱ्यापर्यंत आणि भारतापर्यंत पोहोचू शकतो. रशियाच्या दृष्टीने भारतासारख्या मोठ्या आणि वेगाने वाढणाऱ्या अर्थव्यवस्थेपर्यंत पोहोचणारा कोणताही भूमार्ग अत्यंत व्यवहार्य आणि स्वीकारार्ह आहे. सध्या हा प्रस्ताव प्राथमिक टप्प्यावर असून यावर विविध पातळ्यांवर तांत्रिक आणि राजकीय चाचपणी सुरू आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Badakhshan Gold Mines: अफगाणिस्तानचा ‘गोल्ड रश’! तालिबानचा ‘स्वप्नवत प्रकल्प’, शेतकऱ्यांसाठी बनला आहे एक दुःस्वप्न

सागरी मार्गांवरील संकट आणि पर्यायी मार्गांची गरज

रशियाने या योजनेचा विचार करण्यामागे जागतिक सागरी मार्गांवरील वाढता तणाव हे मुख्य कारण आहे. विशेषतः होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) आणि बोस्फोरस सामुद्रधुनी (Bosphorus Strait) या दोन अत्यंत मोक्याच्या सागरी मार्गांवर वारंवार निर्माण होणाऱ्या भू-राजकीय संकटामुळे जागतिक पुरवठा साखळी (Supply Chain) विस्कळीत होत आहे. होर्मुझची सामुद्रधुनी ही जगातील सर्वात महत्त्वाची ऊर्जा वाहतूक वाहिनी मानली जाते. जगभरातील एकूण कच्च्या तेलाच्या व्यापारापैकी सुमारे २५ टक्के तेल वाहतूक आणि २० टक्के एलएनजी (LNG) वाहतूक एकट्या होर्मुझच्या सामुद्रधुजीतून होते.

मध्यपूर्वेतील लष्करी संघर्ष, जहाजांवर होणारे हल्ले आणि सागरी नाकेबंदी यामुळे या जलमार्गांवरून होणारी मालवाहतूक धोक्यात आली आहे. दुसरीकडे, तुर्कियेच्या नियंत्रणाखाली असलेली बोस्फोरसची सामुद्रधुनी काळ्या समुद्रातून रशियन तेलाच्या निर्यातीसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. परंतु, तेथेही वारंवार निर्माण होणाऱ्या निर्बंधांमुळे आणि सुरक्षेच्या प्रश्नांमुळे रशियाला मोठा आर्थिक फटका बसतो. त्यामुळेच केवळ सागरी वाहतुकीवर अवलंबून न राहता थेट जमिनीवरून मालवाहतूक करता येईल अशा रेल्वे नेटवर्कचा विस्तार करणे रशियासाठी धोरणात्मकदृष्ट्या आवश्यक बनले आहे.

मध्य आणि दक्षिण आशियातील व्यापाराची नवी पहाट

जर हा प्रस्तावित आंतरराष्ट्रीय रेल्वे कॉरिडॉर प्रत्यक्षात आला, तर यामुळे संपूर्ण युरेशिया (Eurasia) आणि दक्षिण आशियातील व्यापारी समीकरणे पूर्णपणे बदलून जातील. भारतासाठी हा मार्ग रशिया, मध्य आशियाई देश (Central Asian Nations) आणि पूर्व युरोपशी जोडले जाण्याचा एक नवीन आणि गतिमान पर्याय ठरेल. सध्या भारताला रशियासोबत व्यापार करताना लांबच्या सागरी मार्गाचा वापर करावा लागतो, ज्यासाठी बराच वेळ आणि मोठा प्रवास खर्च लागतो. भूमार्गाने रेल्वे सेवा सुरू झाल्यास मालवाहतुकीचा वेळ आणि खर्च दोन्ही मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतात.

🚨 Russia Explores New Rail Route to India Amid Chokepoint Risks 👇 🇫🇷 Russia is exploring a new overland rail route towards the Indian Ocean, potentially linking with 🇮🇳 India through Central Asia, Iran, Afghanistan and Pakistan. Deputy PM Marat Khusnullin said such routes… pic.twitter.com/Xj9NwgFyxF — Beats in Brief 🗞️ (@beatsinbrief) August 8, 2026

credit – social media and Twitter

या कॉरिडॉरचा केवळ मालवाहतुकीसाठीच (Cargo Freight) नाही, तर भविष्यात पर्यटन आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाणीसाठीही मोठा उपयोग होऊ शकतो. रशियाचे उपपंतप्रधान खुसनुलिन यांनी नमूद केले की, सध्या कोणतीही प्रवासी रेल्वे सेवा, तिकिटांचे दर किंवा प्रत्यक्ष सुरुवात होण्याची तारीख निश्चित झालेली नसली, तरी भविष्यात अशा सुविधांमुळे दोन्ही प्रदेशांतील लोकांचे परस्पर संबंध आणि पर्यटन वाढीस नक्कीच चालना मिळेल.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : PoK Protests: आधी दहशतवादी, आता देशभक्त! पीओके मधील हिंसक आंदोलनांपुढे शहबाज शरीफ लाचार; 400 हून अधिक नागरिकांचा मृत्यू

प्रकल्पापुढील आव्हाने आणि भौगोलिक-राजकीय गुंतागुंत

हा प्रकल्प जितका आकर्षक आणि फायदेशीर वाटतो, तितकाच तो अमलात आणणे आव्हानात्मक आहे. रशिया ते भारत या मार्गामध्ये पाच देशांच्या सीमा, वेगवेगळे कायदे, कस्टम्स नियम आणि पायाभूत सुविधांचा दर्जा या सर्व गोष्टींचा समन्वय साधावा लागणार आहे. विशेषतः अफगाणिस्तान आणि पाकिस्तानमधील राजकीय अस्थिरता, सुरक्षा धोके आणि या क्षेत्रातील आंतरराष्ट्रीय संबंध हे या योजनेपुढील सर्वात मोठे अडथळे मानले जात आहेत.

पूर्वी प्रस्तावित असलेल्या ‘तापी’ (TAPI – तुर्कमेनिस्तान, अफगाणिस्तान, पाकिस्तान, भारत) गॅस पाइपलाइन प्रकल्पाप्रमाणेच या रेल्वे मार्गालाही प्रादेशिक तणावाचा आणि सुरक्षेचा सामना करावा लागू शकतो. याशिवाय संपूर्ण मार्गावर नवीन रेल्वे पटरी घालणे, ट्रॅकचे गेज समान ठेवणे आणि सुरक्षा यंत्रणा उभारणे यासाठी अब्जावधी डॉलर्सची अफाट गुंतवणूक आवश्यक असेल.

जागतिक अर्थव्यवस्थेवर होणारा संभाव्य परिणाम

तमाम आव्हाने असली तरी रशियाने मांडलेला हा विचार जागतिक व्यापाराला एक नवीन दिशा देणारा आहे. उत्तर-दक्षिण वाहतूक कॉरिडॉर (INSTC) च्या धर्तीवर किंवा त्याला पूरक म्हणून हा मार्ग उभा राहिल्यास जागतिक सत्ताकारणात आणि आर्थिक संबंधांमध्ये मोठा बदल घडून येईल. जागतिक पातळीवर सागरी मार्गांवर होणाऱ्या नाकेबंदीला तोंड देण्यासाठी जमिनीवरील रेल्वे मार्ग हे सर्वात विश्वासार्ह माध्यम ठरू शकतात, हेच रशियाने या प्रस्तावाद्वारे अधोरेखित केले आहे. भविष्यात या करारावर सहभागी देशांमध्ये काय चर्चा होते आणि प्रत्यक्ष अंमलबजावणी कशी होते, याकडे संपूर्ण जगाचे लक्ष लागले आहे.