सोमवार, 9 नोव्हेंबर 2026
अफगाणिस्तानचा 'गोल्ड रश': तालिबानच्या तिजोरीसाठी सोने, पण शेतकऱ्यांसाठी बनले दुःस्वप्न ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
अफगाणिस्तानच्या (Afghanistan taliban) ईशान्येकडील बदख्शान प्रांत हा आपल्या निसर्गरम्य दऱ्या आणि समृद्ध भूगर्भीय खजिन्यासाठी जगभर ओळखला जातो. मात्र, सध्या या सुंदर डोंगराळ भागात जेसीबी, पोकलेन आणि अवजड यंत्रांचा कानठळ्या बसवणारा आवाज रात्रंदिवस घुमत आहे. ज्या हिरव्यागार पर्वतांवर एकेकाळी स्थानिक गावकरी आपल्या गुराढोरांना चरायला नेत असत, तिथे आज शेकडो फूट खोल खड्डे पडले आहेत. तालिबान प्रशासनाने सरकारी तिजोरी भरण्यासाठी या भागात सोन्याच्या उत्खननाचा वेग प्रचंड वाढवला आहे. या ‘सुवर्ण स्पर्धेतून’ काही राजकीय आणि व्यावसायिक हितसंबंध जपले गेले असले, तरी स्थानिक नागरिक आणि शेतकऱ्यांसाठी हा प्रकल्प एक भयानक दुःस्वप्न ठरत आहे.
बदख्शान प्रांताची राजधानी फैजाबादपासून ईशान्येला साधारण ५० किलोमीटर अंतरावर असलेल्या शिवा परिसरात आज हजारो मजूर आणि खाणकामगार अहोरात्र काम करत आहेत. तालिबान सरकारने देशभरातील आणि परदेशी गुंतवणूकदारांना या भागात सोन्याचे उत्खनन करण्यासाठी मुक्तद्वार दिले आहे. सुरुवातीला आपल्या जमिनी खाण कंपन्यांना देऊन काही तात्पुरता आर्थिक फायदा होईल, या आशेने स्थानिक रहिवाशांनी आपल्या जमिनी भाड्याने दिल्या. परंतु, काहीच महिन्यांत त्यांना या निर्णयाचा तीव्र पश्चात्ताप होऊ लागला आहे. निसर्गाचा झालेला विनाश आणि दैनंदिन जीवनात आलेल्या अडचणींमुळे त्यांचे मूळचे शांत आणि समृद्ध जीवन पूर्णपणे कोलमडून पडले आहे.
स्वच्छ नद्या बनल्या चिखलाचे डबके; पिण्याच्या पाण्याचा गंभीर प्रश्न
खाणकामामुळे झालेल्या भीषण नुकसानाची आपवीती सांगताना पुल-ए-जिरी बन व्हॅलीचे ७४ वर्षीय रहिवासी मोहम्मद अमीन यांच्या डोळ्यात अश्रू उभे राहतात. जुन्या आठवणींना उजाळा देत त्यांनी सांगितले की, “काही वर्षांपूर्वी आमच्या भागातील नदी खूप खोल होती आणि तिचे पाणी काचेसारखे स्वच्छ व पिण्यायोग्य होते.” परंतु, सोन्याच्या शोधार्थ नद्यांच्या पात्रात सुरू झालेल्या बेसुमार उत्खननामुळे आणि रसायनांच्या वापरामुळे नदीचे पाणी आता अत्यंत गढूळ आणि विषारी झाले आहे. हे पाणी आता पिण्यायोग्य तर उरलेलेच नाही, पण त्यात अंघोळ करणे किंवा कपडे धुणेही धोक्याचे ठरत आहे.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Mojtaba Khamenei : मोजतबा खामेनी यांचा पहिला व्हिडिओ आला समोर; इस्रायली दाव्यांची निघाली हवा की इराणचा डाव नवा? पाहा VIDEO
पाण्याच्या या दुरवस्थेमुळे नदीकाठची नैसर्गिक परिसंस्था पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाली आहे. नदीकाठी उगवणारे हिरवेगार गवत आणि झाडे-झुडपे पूर्णपणे नष्ट झाली आहेत, ज्यामुळे स्थानिकांचा मुख्य व्यवसाय असलेला पशुपालन धंदा धोक्यात आला आहे. अमीन यांनी उद्विग्नतेने सांगितले की, पूर्वी त्यांच्याकडे ४० पेक्षा जास्त शेळ्या-मेंढ्या होत्या, परंतु आता चारा आणि स्वच्छ पाण्याचा अभाव असल्याने अवघ्या १५ शेळ्या सांभाळणेही कठीण झाले आहे. याशिवाय खाणकामामुळे उडणाऱ्या धुळीचे लोट आणि मातीच्या ढिगाऱ्यांमुळे आजूबाजूच्या शेतात पिके घेणे अशक्य झाले आहे. अमीन यांनी आपली जमीन एका खाण कंपनीला २०,०३० डॉलरच्या करारावर भाड्याने दिली होती, परंतु कंपनीने त्यांना ठरलेली निम्मीच रक्कम दिली आणि काम संपल्यावर शेतजमीन पूर्ववत करून देण्याचे आश्वासन पाळले नाही.
तिजोरी भरण्यासाठी तालिबानचा आक्रमक विस्तार
ऑगस्ट २०२१ मध्ये काबूलमध्ये सत्ता हस्तगत केल्यानंतर, आर्थिक निर्बंधांमुळे कोलमडलेल्या अर्थव्यवस्थेला सावरण्यासाठी तालिबान प्रशासनाने देशातील नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या विक्रीवर भर दिला आहे. तालिबानच्या या धोरणामुळे खाणकाम क्षेत्राचा अत्यंत वेगाने विस्तार झाला आहे. बदख्शान प्रांताच्या खाण विभागाचे प्रमुख अब्दुल मतीन रहिमझाई यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, सरकारने या प्रांतात तब्बल ६५० ते ७०० खाणकाम कंपन्यांची नोंदणी केली आहे आणि हजारो मजूर पारंपारिक व आधुनिक पद्धतींचा वापर करून सोने काढण्याच्या कामात गुंतले आहेत.
जागतिक बँकेच्या (World Bank) अहवालानुसार, २०२१ नंतर अफगाणिस्तानमध्ये शेकडो खाण करारांवर स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या आहेत. या वर्षाच्या मे महिन्यात प्रसिद्ध झालेल्या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे की, अफगाणिस्तानच्या खाण क्षेत्राचा वार्षिक वास्तविक वाढीचा दर (Real Growth Rate) २५ ते ३० टक्क्यांच्या घरात पोहोचला आहे. ही आकडेवारी स्पष्ट करते की तालिबान सरकार देशातील भूगर्भीय संपत्तीचे किती वेगाने शोषण करत आहे.
चिनी कंपन्यांचा सहभाग आणि कडक करप्रणाली
अफगाणिस्तानच्या उत्तरेकडील प्रांतांमध्ये, विशेषतः बदख्शान आणि शेजारील तखार प्रांतात सोन्याचे उत्खनन अत्यंत वेगाने वाढले आहे. या कामात स्थानिक अफगाण कंपन्यांसोबत चिनी भागीदार आणि गुंतवणूकदार मोठ्या प्रमाणावर सक्रिय आहेत. तालिबान सरकारच्या खाण व पेट्रोलियम मंत्रालयाचे प्रवक्ते हुमायून अफगाण यांनी दावा केला आहे कि, पूर्वीच्या सरकारच्या काळात खाणकाम कोणत्याही नियमांशिवाय आणि बेकायदेशीरपणे चालत होते, परंतु आता मंत्रालय या उद्योगावर कडक नियमन ठेवत आहे.
मात्र, विश्लेषकांचे मत वेगळे आहे. ‘अफगाणिस्तान अॅनालिस्ट्स नेटवर्क’चे प्रसिद्ध संशोधक फॅब्रिझिओ फोस्चिनी यांच्या मते, भूतकाळात युद्धाच्या काळात खाणकामाचा फायदा बंडखोर गट आणि भ्रष्ट अधिकाऱ्यांना होत होता. आता तालिबान प्रशासनाने खाण कंपन्यांवर अतिशय कडक कर लादला आहे. प्रत्येक खाण कंपनीला त्यांच्या नफ्याचा विचार न करता प्रति हेक्टर जमिनीसाठी दरमहा २० ग्रॅम सोने किंवा त्या मूल्याची रोख रक्कम सरकारला कर स्वरूपात द्यावी लागते. या कडक नियमांमुळे कंपन्या जास्तीत जास्त सोने काढण्यासाठी पर्यावरणाचे नियम धाब्यावर बसवून आक्रमकपणे जमिनीचे खोदकाम करत आहेत.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Canada Wildfire Crisis: कॅनडामध्ये आगीचे भीषण तांडव; 20 हजार लोकांना रातोरात घर सोडण्याचे आदेश, 50 किमी परिसर खाक
उद्ध्वस्त झालेली पायाभूत रचना आणि अनिश्चित भविष्य
सोन्याच्या या अनिर्बंध उत्खननामुळे केवळ नैसर्गिक साधनसंपत्ती नष्ट झालेली नाही, तर स्थानिक पायाभूत सुविधांचेही मोठे नुकसान झाले आहे. शिवा परिसरातील नद्यांना आलेले पूर, मातीचे खचणे आणि खाणकामाच्या कचऱ्यामुळे रस्ते, पूल, स्थानिक बाजारपेठा आणि शाळा चिखलाखाली गाडल्या गेल्या आहेत. अनेक गावे आज उद्ध्वस्त झाली असून तिथल्या लोकांपुढे रोजगाराचा आणि राहण्याचा मोठा प्रश्न निर्माण झाला आहे.
जरी तालिबान प्रशासनाने २२५ बेकायदेशीर किंवा धोकादायक खाण साइट्स बंद केल्याचा दावा केला असला, तरी प्रत्यक्षात होणारा पर्यावरणाचा ऱ्हास भरून निघण्यासारखा नाही. एका बाजूला तालिबान सरकार या सोन्याच्या माध्यमातून आपल्या तिजोरीत दरवर्षी लाखो डॉलर्सचा महसूल जमा करत आहे, तर दुसरीकडे अफगाणिस्तानचा सर्वसामान्य शेतकरी आणि नागरिक स्वतःच्याच भूमीवर विस्थापित आणि असहाय्य झाला आहे.
