LSST Camera: Supernova चे स्फोट एकाच वेळी दोनदा दिसणार? आईनस्टाईनच्या ‘त्या’ सिद्धांताचा भारतीय शास्त्रज्ञांसह महाप्रयोग

चिलीमधील वेरा रुबिन वेधशाळेने एलएसएसटी (LSST) प्रकल्प सुरू केला आहे, ज्यामध्ये भारतीय शास्त्रज्ञांची प्रमुख भूमिका आहे. या १० वर्षांच्या सर्वेक्षणात विश्वातील सर्वात मोठ्या डिजिटल कॅमेऱ्याच्या साहाय्याने रात्रीच्या आकाशाची छायाचित्रे घेतली जातील.

• महाकाय डिजिटल कॅमेरा सज्ज
• भारतीय शास्त्रज्ञांचे मोठे योगदान
• विश्वातील गूढ उकलणार

Vera Rubin Observatory LSST camera 2026 : खगोलशास्त्र आणि अंतराळ विज्ञानाच्या इतिहासातील एका नव्या सुवर्णयुगाची सुरुवात झाली आहे. चिलीमधील पर्वतांवर उभारण्यात आलेल्या वेरा रुबिन वेधशाळेने (Vera C. Rubin Observatory) अधिकृतपणे आपला १० वर्षांचा महत्त्वाकांक्षी ‘लेगसी सर्व्हे ऑफ स्पेस अँड टाइम’ (LSST) प्रकल्प सुरू केला आहे. या प्रकल्पाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे यामध्ये मानवाने तयार केलेल्या जगातील सर्वात मोठ्या डिजिटल कॅमेऱ्याचा वापर केला जात आहे. हा कॅमेरा दररात्री आकाशाची अत्यंत सखोल आणि सलग छायाचित्रे घेणार आहे. सर्वात अभिमानास्पद बाब म्हणजे, या संपूर्ण जागतिक मोहिमेचे सारथ्य करणाऱ्या मुख्य टीममध्ये भारताच्या अग्रगण्य शास्त्रज्ञांचा समावेश आहे.

या अवाढव्य कॅमेऱ्याची क्षमता इतकी अफाट आहे की, तो पृथ्वीवरून कोट्यवधी प्रकाशवर्ष दूर असलेल्या आकाशगंगांपासून ते आपल्या सूर्यमालेत फिरणाऱ्या छोट्या लघुग्रहांपर्यंतच्या (Asteroids) प्रत्येक हालचालीवर अचूक नजर ठेवू शकतो. दर काही दिवसांनी संपूर्ण आकाशाचा नकाशा पुन्हा तयार करणे हे या कॅमेऱ्याचे काम असेल. यामुळे शास्त्रज्ञांना अंतराळात अचानक घडणाऱ्या घटना, जसे की ताऱ्यांचे स्फोट (Supernova), कृष्णविवरे आणि इतर खगोलीय बदल अगदी सुरुवातीच्या टप्प्यात टिपता येतील. पुण्याच्या इंटर-युनिव्हर्सिटी सेंटर फॉर ॲस्ट्रॉनॉमी अँड ॲस्ट्रोफिजिक्स (IUCAA) आणि नॅशनल सेंटर फॉर रेडिओ ॲस्ट्रोफिजिक्स (NCRA-TIFR) येथील भारतीय संशोधक या डेटाचा वापर करून विश्वाचा इतिहास उलगडण्याचे काम करत आहेत.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : BrahMos: UAEसोबतचा ब्रह्मोस करार भारताला जागतिक सामरिक पटलावर कसे बनवणार ‘किंगमेकर’? तज्ज्ञांचा मोठा खुलासा

खगोलशास्त्रातील एका नवीन पर्वाची सुरुवात

या प्रकल्पाचे महत्त्व अधोरेखित करताना रुबिन-IUCAA कार्यक्रम व्यवस्थापक सुरहुद मोरे म्हणाले की, “रुबिन LSST सर्वेक्षण खगोलशास्त्रासाठी एका संपूर्णपणे नवीन युगाची सुरुवात करण्याचे आश्वासन देते.” हे केवळ साधे सर्वेक्षण नसून अंतराळ विज्ञानाचा चेहरा बदलून टाकणारी मोहीम आहे. यामुळे खगोलशास्त्रज्ञांना अशा अनेक गोष्टींचा अभ्यास करता येईल ज्या आजवर मानवी डोळ्यांना किंवा जुन्या दुर्बिणींना कधीच दिसू शकल्या नव्हत्या.

शास्त्रज्ञांना सूर्यमालेची निर्मिती कशी झाली हे समजून घेण्यात रस असो, किंवा स्फोट होणाऱ्या ताऱ्यांचा शोध घेणे असो, हा कॅमेरा प्रत्येक क्षेत्रात क्रांतिकारक डेटा पुरवणार आहे. इतकेच नाही तर ताऱ्यांना अक्षरशः तुकडे-तुकडे करून गिळंकृत करणाऱ्या महाकाय कृष्णविवरांचा (Black Holes) शोध घेणे आणि विश्वाच्या अर्ध्या भागातील अदृश्य अशा ‘डार्क मॅटर’चा (Dark Matter) अचूक नकाशा तयार करणे या कॅमेऱ्यामुळे शक्य होणार आहे. यामुळे भविष्यात आपले विश्व कसे बदलेल आणि त्याचा विस्तार कसा होईल, याचे अचूक गणित मांडता येईल.

The moment we’ve all been waiting for is finally here… On June 29, 2026, NSF–DOE Rubin Observatory officially began the Legacy Survey of Space and Time (LSST)! 🔗: https://t.co/uovjz1hbPW pic.twitter.com/tvNZt0Hzrc — NSF-DOE Rubin Observatory (@VRubinObs) June 30, 2026

credit – social media and Twitter

आईनस्टाईन यांचा सिद्धांत आणि अंतराळातील ‘देजा वू’

या प्रकल्पात भारतीय संशोधकांचे सर्वात मोठे आणि कौतुकास्पद योगदान हे ‘गुरुत्वीय भिंगाचा’ (Gravitational Lensing) अभ्यास करणे हे असणार आहे. गुरुत्वीय भिंग ही महान शास्त्रज्ञ अल्बर्ट आईनस्टाईन यांनी त्यांच्या सामान्य सापेक्षता सिद्धांतात (General Theory of Relativity) वर्तवलेली एक अद्भूत खगोलीय घटना आहे. यामध्ये जेव्हा दूरवरच्या आकाशगंगेतून येणारा प्रकाश वाटेत असलेल्या एखाद्या प्रचंड वस्तूच्या (उदा. मोठ्या आकाशगंगांचा समूह) गुरुत्वाकर्षण क्षेत्राजवळून जातो, तेव्हा ते गुरुत्वाकर्षण प्रकाशाला एखाद्या काचेच्या भिंगाप्रमाणे (Lens) वाकवते. यामुळे मागच्या बाजूला असलेल्या मूळ वस्तूच्या एकापेक्षा जास्त प्रतिमा समोर तयार होतात.

एलएसएसटी स्ट्रॉंग लेन्सिंग सायन्स कोलॅबोरेशनच्या सह-अध्यक्ष अनुप्रीता मोरे यांनी याबद्दल अत्यंत रंजक माहिती दिली. त्यांच्या मते, या नवीन वेधशाळेमुळे पुढील १० वर्षांत १०,००० हून अधिक अशा गुरुत्वाकर्षण लेन्सचा शोध लागण्याची दाट शक्यता आहे. काही अत्यंत दुर्मिळ खगोलीय घटना, जसे की सुपरनोव्हा किंवा किलोनोव्हा (Supernova or Kilonova), या गुरुत्वीय भिंगामुळे असामान्यपणे तेजस्वी तर दिसतातच, पण त्या एकाच वेळी एकापेक्षा जास्त वेगवेगळ्या ठिकाणी घडल्यासारख्या भासतात. यामुळे शास्त्रज्ञांना अंतराळात ‘देजा वू’ (पूर्वी अनुभवल्यासारखे वाटणे) झाल्याची एक अनोखी आणि विलक्षण भावना अनुभवायला मिळते. या घटना केवळ नेत्रदीपक दृश्येच देत नाहीत, तर विश्वाचे अचूक वय किती आहे आणि त्याचा प्रसरणाचा (Expansion Rate) वेग काय आहे, हे मोजण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात.

२० अब्ज आकाशगंगांचा इतिहास तपासणार भारतीय टीम

भारतीय शास्त्रज्ञ रुबिन वेधशाळेकडून मिळणाऱ्या या अथांग डेटाचा वापर करून आकाशगंगांचा आजवरचा सर्वात मोठा आणि सखोल अभ्यास करण्यासाठी उत्सुक आहेत. एलएसएसटी गॅलेक्सीज सायन्स कोलॅबोरेशनचे महत्त्वाचे सदस्य आणि एनसीआरए-टीआयएफआर (NCRA-TIFR) चे ज्येष्ठ शास्त्रज्ञ योगेश वाडाडेकर यांनी सांगितले की, या अत्याधुनिक दुर्बिणीतून मिळणाऱ्या प्रतिमा इतक्या स्पष्ट आणि सखोल असतील, ज्यामुळे शास्त्रज्ञांना सुमारे २० अब्ज वेगवेगळ्या आकाशगंगांचा अतिशय बारकाईने अभ्यास करता येईल.

विशेष म्हणजे, यातील प्रत्येक आकाशगंगेचा स्वतःचा इतिहास असून तो अब्जावधी वर्षांपूर्वीचा आहे. विश्वाच्या सुरुवातीच्या काळात या आकाशगंगा कशा तयार झाल्या, त्यांचा विकास कसा झाला आणि आज आपण पाहत असलेले ब्रह्मांड कसे आकाराला आले, या सर्व प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यात भारतीय शास्त्रज्ञांचे हे संशोधन जागतिक स्तरावर मैलाचा दगड ठरणार आहे.