शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026
पनामा कालव्यावरून अमेरिका-चीनमध्ये ठिणगी; ज्या जागतिक जलमार्गासाठी हजारो भारतीयांनी सांडले रक्त, तिथे का पेटला महासत्तांचा संघर्ष? ( फोटो सौजन्य : सोशल मीडिया )
Panama Canal history and Indian workers : जागतिक सागरी व्यापाराची जीवनवाहिनी मानल्या जाणाऱ्या ‘पनामा कालव्या’वरून (Panama Canal) आता दोन जागतिक महासत्तांमध्ये थेट संघर्ष सुरू झाला आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी चीनला अत्यंत कडाडून आणि उघड शब्दांत इशारा दिला आहे की, ते चीनला पनामा कालव्याचा ताबा कोणत्याही परिस्थितीत घेऊ देणार नाहीत. राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांनी पनामा कालव्याचे नियंत्रण स्थानिक पनामा सरकारकडे सोपवण्याच्या जुन्या निर्णयाला अमेरिकेची ऐतिहासिक ‘मोठी चूक’ असे म्हटले आहे. चीन हळूहळू या आंतरराष्ट्रीय जलमार्गावर आपले नियंत्रण प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करत असल्याचा आरोप अमेरिकेने केला आहे. मात्र, या संपूर्ण वादाच्या आणि आधुनिक अभियांत्रिकीच्या अद्भुत नमुन्याच्या मागे एक असा इतिहास दडला आहे, ज्याचा थेट संबंध भारताशी आणि भारतीय कामगारांच्या अथांग परिश्रमांशी आहे.
मध्य अमेरिकेच्या दक्षिण टोकावर वसलेला पनामा देश भौगोलिकदृष्ट्या भारतापासून तब्बल १६,००० किलोमीटरपेक्षा जास्त अंतरावर आहे. मात्र, भारत आणि पनामाचे संबंध आजचे नसून १२० वर्षांपेक्षा जास्त जुने आहेत. या ऐतिहासिक संबंधांची सुरुवात १९ व्या शतकाच्या मध्यावर झाली, जेव्हा भारतीय समुदायाचे लोक पनामा रेल्वेच्या कामासाठी तिथे पोहोचले. त्यानंतर २० व्या शतकाच्या सुरुवातीला, जेव्हा पनामा कालव्याच्या अत्यंत कठीण आणि आव्हानात्मक बांधकामाला सुरुवात झाली, तेव्हा हजारो भारतीय कामगारांनी तिथे जाऊन आपले रक्त आणि घाम गाळले. भारतीय परराष्ट्र मंत्रालयाच्या (MEA) अधिकृत माहितीनुसार, आज पनामामध्ये अंदाजे १५,००० भारतीय राहतात, ज्यांचे पूर्वज प्रामुख्याने पंजाब, गुजरात आणि अविभाजित भारताच्या सिंध प्रांतातून तिथे गेले होते.
या कालव्याच्या बांधकामात योगदान देणाऱ्या हजारो भारतीयांपैकी एक प्रातिनिधिक नाव म्हणजे पंजाबचे ‘भाग सिंग’. भाग सिंग हे लुधियानाजवळील जगरांव येथील ‘रुमी’ गावचे रहिवासी होते. ते १९०४ मध्ये पनामामध्ये आले होते. १९१४ मध्ये जेव्हा पनामा कालव्याचे बांधकाम पूर्ण झाले, त्यानंतरही त्यांनी तिथे पनामा कालवा-पनामा रेल्वे कंपनीमध्ये पहारेकरी (Security Guard) म्हणून आपली सेवा सुरू ठेवली. त्यांच्या या निष्ठेबद्दल त्यांना १९६८ पर्यंत नियमित निवृत्तीवेतन (Pension) मिळत होते. भाग सिंग जेव्हा भारतात परतले, तेव्हा त्यांना ब्रिटिश पासपोर्ट देण्यात आला होता. त्यांच्या कुटुंबीयांनी दिलेल्या माहितीनुसार, भाग सिंग हे गावातील लोकांना कालवा बांधताना येणाऱ्या भीषण परिस्थितीच्या गोष्टी सांगत असत.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US Military Bases : अमेरिकेची आखाती देशांतून मोठी माघार; 89 लष्करी तळांपैकी निवडक तळ बंद होणार, का वाढली भारताची चिंता?
पनामा कालव्याचे बांधकाम हे मानवी इतिहासातील सर्वात धोकादायक आणि आव्हानात्मक कामांपैकी एक मानले जाते. तिथले अत्यंत उष्ण आणि दमट हवामान, तसेच जंगलांमधील डासांचा प्रादुर्भाव यामुळे कॉलरा आणि पिवळा ताप (Yellow Fever) यांसारखे प्राणघातक आजार पसरले होते. या आजारांमुळे आणि कठोर शारीरिक कष्टांमुळे दररोज शेकडो कामगारांचा मृत्यू होत असे. या जीवघेण्या परिस्थितीतही भारतीय कामगारांनी आपले काम थांबवले नाही. शेकडो बांधवांचा बळी देऊन आणि प्राणाची आहुती देऊन या भारतीयांनी अटलांटिक आणि पॅसिफिक महासागराला जोडणारा हा मानवनिर्मित जलमार्ग जगासाठी खुला केला.
पनामा कालवा बांधण्याचा पहिला प्रयत्न अमेरिकेने नाही, तर फ्रान्सने केला होता. इजिप्तमध्ये प्रसिद्ध सुएझ कालवा (Suez Canal) यशस्वीपणे बांधणारे फर्डिनांड डी लेसेप्स यांच्या नेतृत्वाखाली फ्रान्सने १८८० मध्ये पनामामध्ये खोदकाम सुरू केले. मात्र, निसर्गाने फ्रेंचांना मोठी खीळ घातली. मलेरिया, पिवळा ताप आणि स्थानिक दुर्गम आजारांमुळे फ्रेंच अभियंते आणि कामगार मोठ्या संख्येने मरण पावले. नऊ वर्षांच्या अथक आणि अयशस्वी प्रयत्नांनंतर फ्रान्सने हा प्रकल्प सोडून दिला. या नऊ वर्षांत तब्बल २०,००० पेक्षा जास्त लोकांचा बळी गेला होता आणि फ्रान्स आर्थिकदृष्ट्या दिवाळखोर झाला होता.
Trump says #China is planning to take over the Panama Canal and we won’t let that happen. pic.twitter.com/9AMUp94nn0 — Nepal Correspondence (@NepCorres) July 2, 2026
credit – social media and Twitter
फ्रान्सचे अपयश पाहून अमेरिकेने या मोक्याच्या जलमार्गामध्ये रस दाखवला. १९०२ मध्ये अमेरिकेच्या सिनेटने पनामामधून कालवा बांधण्याच्या बाजूने ऐतिहासिक मतदान केले. त्या काळात पनामा हा स्वतंत्र देश नसून तो कोलंबिया (Colombia) देशाचा एक भाग होता. अमेरिकेने कोलंबिया सरकारसोबत कालव्याबाबत एक करार करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु कोलंबियाने आर्थिक अटी अमान्य करत हा प्रस्ताव फेटाळून लावला. यानंतर अमेरिकेचे तत्कालीन धडाडीचे अध्यक्ष थिओडोर रुझवेल्ट यांनी पनामाच्या स्वातंत्र्य मोहिमेला थेट लष्करी आणि राजकीय पाठिंबा दिला. परिणामी, ३ नोव्हेंबर १९०३ रोजी पनामा हा एक स्वतंत्र देश म्हणून अस्तित्वात आला. कृतज्ञता म्हणून पनामाच्या नवीन सरकारने अमेरिकेला कालवा बांधण्यासाठी १० मैल रुंदीचा जमिनीचा पट्टा कायमचा दिला. अमेरिकेने अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून आणि भारतीय कामगारांच्या मदतीने १९१४ मध्ये हा कालवा पूर्ण केला.
जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Sanae Takaichi: आशियात नव्या शक्तीचा उदय! मोदींच्या भेटीसाठी ताकाइची भारतात; इंडो-पॅसिफिकमध्ये ‘असे’ फिरणार जागतिक राजकारण
US President Donald Trump said China is trying to expand its influence over the Panama Canal, a strategic waterway, which was previously under Washington’s control. He said the US should never have ceded the canal, accusing Panama of raising transit fees after taking control.… pic.twitter.com/LcsB114kez — Mint (@livemint) July 2, 2026
credit – social media and Twitter
१९१४ पासून ते १९९९ पर्यंत या कालव्यावर अमेरिकेचे पूर्ण नियंत्रण होते. मात्र, १९९९ मध्ये एका करारानुसार अमेरिकेने या कालव्याचे नियंत्रण पनामा सरकारकडे सोपवले. सध्या राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे म्हणणे आहे की, पनामा सरकारला या कालव्याचे नियंत्रण देणे ही अमेरिकेची सर्वात मोठी भू-राजकीय चूक होती. चीन सध्या पनामामध्ये अब्जावधी डॉलर्सची गुंतवणूक करून, तिथल्या बंदरांचे (Ports) नियंत्रण मिळवून अप्रत्यक्षपणे पनामा कालव्यावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करत आहे.
पनामा कालव्यातून होणाऱ्या जागतिक व्यापारावर जर चीनने नियंत्रण मिळवले, तर अमेरिकेच्या आर्थिक आणि लष्करी सुरक्षेला खूप मोठा धक्का बसेल. म्हणूनच, अमेरिकेने आता पनामा कालव्याभोवती आपली पकड पुन्हा मजबूत करण्यास सुरुवात केली आहे, ज्यामुळे येत्या काळात पूर्व आणि पश्चिम गोलार्धातील हा वाद जागतिक राजकारणात नवा तणाव निर्माण करू शकतो.
