बालभारती
Balbharti Class 6 History Textbook Changes : महाराष्ट्रात नवीन शैक्षणिक धोरणांतर्गत (NEP) लागू करण्यात आलेले इयत्ता सहावीचे ‘इतिहास व नागरिकशास्त्र’ हे नवीन पाठ्यपुस्तक सध्या चर्चेचा विषय बनले आहे. या नवीन पुस्तकात वैदिक काळ, जात व्यवस्था, सामाजिक विषमता आणि आहाराशी संबंधित अनेक भागांमध्ये बदल करण्यात आले आहेत.
काही जुने संदर्भ हटवण्यात आले असून, अनेक नवीन धडे आणि तपशील जोडण्यात आले आहेत. या बदलांनंतर इतिहासाच्या मांडणीवरून नवा वाद सुरू झाला आहे. एका बाजूने हे बदल मुलांसाठी सोपे आणि त्यांच्या वयाला अनुरूप असल्याचे म्हटले जात आहे, तर दुसरीकडे समीक्षकांच्या मते, इतिहासाच्या काही महत्त्वाच्या पैलूंना कमी महत्त्व देण्यात आले आहे.
जुन्या पुस्तकात असे सांगण्यात आले होते की, वैदिक काळात वर्णव्यवस्था आधी व्यवसायावर आधारित होती, परंतु नंतर ती जन्मावर आधारित ठरवली जाऊ लागली; ज्यामुळे जात व्यवस्था आणि सामाजिक विषमता निर्माण झाली. नवीन पुस्तकातून हा सविस्तर मजकूर हटवून केवळ समाज हा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र अशा चार वर्णांमध्ये विभागलेला होता, एवढाच उल्लेख केला आहे. इतिहास समितीच्या मते, हा बदल विषय मुलांच्या वयानुसार सोपा करण्याच्या उद्देशाने केला आहे.
जुन्या पुस्तकात असेही नमूद केले होते की, वैदिक काळाच्या अंतिम टप्प्यात यज्ञांमधील गुंतागुंत, ज्ञानावर विशिष्ट वर्गाचे नियंत्रण आणि वर्णव्यवस्थेची कठोरता यामुळे नवीन धार्मिक विचारांचा विकास झाला, ज्यातून बौद्ध आणि जैन धर्माचा उदय झाला. नवीन पुस्तकातून ही सविस्तर कारणे हटवण्यात आली आहेत. मात्र, भगवान महावीर आणि गौतम बुद्ध यांच्या शिकवणीचा उल्लेख अजूनही कायम असून, त्यात वर्ण-आधारित भेदभावाला विरोध आणि चांगल्या आचरणाला श्रेष्ठतेचा आधार मानले गेले आहे.
Rashtrapati Bhavan Recruitment 2026: राष्ट्रपती भवनात सरकारी नोकरी कशी मिळते? जाणून घ्या
नवीन पुस्तकात वैदिक काळाचे सादरीकरण अधिक सकारात्मक स्वरूपात करण्यात आले आहे. यामध्ये सत्य, सहकार्य, शिस्त, आत्मसंयम, औदार्य आणि परस्पर आदर या मूल्यांना तत्कालीन समाजाची प्रमुख वैशिष्ट्ये म्हणून सांगण्यात आले आहे. शिक्षणाचा उद्देश केवळ ज्ञान नसून नैतिक मूल्यांचा विकास हा होता, असे म्हटले आहे. तसेच योग, संतुलित जीवनशैली आणि आरोग्याचे महत्त्वही अधोरेखित केले आहे.
नवीन पुस्तकात सुरुवातीच्या वैदिक समाजातील महिलांची स्थिती तुलनेने चांगली असल्याचे सांगितले आहे. महिलांना शिक्षण घेण्याचा, वेदांचा अभ्यास करण्याचा आणि धार्मिक विधींमध्ये भाग घेण्याचा अधिकार होता, असा उल्लेख आहे. गार्गी, मैत्रेयी, घोषा, लोपामुद्रा आणि अपाला यांसारख्या विदुषींची उदाहरणेही देण्यात आली आहेत. मात्र, उत्तर-वैदिक काळात महिलांचे स्वातंत्र्य आणि शिक्षणावर बंधने वाढली व समाज अधिक पुरुषप्रधान बनत गेला, हेही पुस्तकात मान्य केले आहे.
नवीन पुस्तकात वैदिक समाजाच्या आहारात जव, गहू, तांदूळ, बाजरी, फळे, भाज्या, दूध, दही आणि मध यांचा उल्लेख असून आहार संतुलित आणि सात्विक असल्याचे म्हटले आहे. जुन्या पुस्तकात वैदिक काळातील मांसाहाराचाही उल्लेख होता, जो आता हटवला आहे. तथापि, हडप्पा संस्कृतीच्या आहारातील मांसाचा उल्लेख नवीन पुस्तकात कायम ठेवण्यात आला आहे. इतिहास समितीच्या अध्यक्षांनी स्पष्ट केले की, मांसाहाराचा उल्लेख हटवण्यामागे कोणताही जाणीवपूर्वक केलेला प्रयत्न नाही.
नागरीकशास्त्राच्या भागातही बदल झाले आहेत. जुन्या पुस्तकात स्थानिक संस्थांमध्ये महिला आणि वंचित घटकांना आरक्षण देण्यामागचे सामाजिक न्यायाचे कारण सविस्तर स्पष्ट केले होते. नवीन पुस्तकात आरक्षणाचा उल्लेख आहे, परंतु त्यामागील सविस्तर युक्तिवाद दिलेला नाही. मात्र, भारतीय संविधान, संविधान सभा आणि उद्देशिका (प्रस्तावना) यावर दोन नवीन धडे जोडण्यात आले आहेत.
बालभारतीच्या इतिहास समितीच्या अध्यक्षा शुभांगना अत्रे यांनी सांगितले की, हे पुस्तक मुलांचे वय, त्यांची शिकण्याची क्षमता आणि नवीन शैक्षणिक धोरणाची उद्दिष्टे लक्षात घेऊन तयार करण्यात आले आहे. त्यांच्या मते, इतिहास सोपा, सर्जनशील आणि समकालीन संदर्भांशी जोडणे हा यामागचा हेतू आहे.
.png "Videos"){kind=small}
