मंगळवार, 8 सप्टेंबर 2026
फोटो सौजन्य- सोशल मीडिया
ICMR study Guwahati : शालेय वयातील मुले आणि किशोरवयीन मुलांमध्ये वाढणारा व्यसनाधीनतेचा धोका ही एक चिंतेची बाब बनली आहे. भारतीय आयुर्विज्ञान अनुसंधान परिषदेच्या सहकार्याने करण्यात आलेल्या एका नवीन संशोधनात देशातील विविध भागांमधील किशोरवयीन मुलांमधील व्यसनाधीनतेच्या धोक्याबाबत एक मोठी प्रादेशिक तफावत समोर आली आहे. ६ वेगवेगळ्या ठिकाणांमधील १०८ शाळांमधील ६,१६८ किशोरवयीन मुलांवर केलेल्या या संशोधनात गुवाहाटी येथील शाळांची स्थिती सर्वात गंभीर असल्याचे आढळले आहे. येथील तब्बल ४२.३ टक्के किशोरवयीन मुले मध्यम किंवा उच्च व्यसन धोक्याच्या श्रेणीत आढळली आहेत.
संशोधनात समाविष्ट असलेल्या ६ ठिकाणांपैकी गुवाहाटी येथील शाळांमध्ये मध्यम ते उच्च व्यसन धोक्याच्या श्रेणीत येणाऱ्या किशोरवयीन मुलांचे प्रमाण सर्वाधिक होते. येथे ४२.३ टक्के किशोर या श्रेणीत आढळले. यानंतर देवघरमध्ये ४१.३ टक्के, गोरखपुरमध्ये २४.५ टक्के, राजकोटमध्ये १३.५ टक्के आणि नागपुरमध्ये १७.१ टक्के किशोर या श्रेणीत सापडले. पुडुचेरीमध्ये हे प्रमाण सर्वात कमी म्हणजेच ०.१ टक्के नोंदवले गेले आहे.
हे संशोधन १८ ते १९ वयोगटातील मुलांवर करण्यात आले. संशोधकांनी ऑक्टोबर २०२५ ते जानेवारी २०२६ या कालावधीत वेगवेगळ्या ठिकाणच्या सरकारी आणि खाजगी शाळांमधून हा डेटा गोळा केला. एकूण १०८ शाळांमधील ६,१६८ किशोरवयीन मुलांना या संशोधनात समाविष्ट करण्यात आले. यामध्ये गोरखपूरमधील १२२३, गुवाहाटीमधील ८९०, नागपूरमधील १०८२, राजकोटमधील ९१९, देवघरमधील १०६६ आणि पुडुचेरीमधील ९८८ मुलांचा समावेश होता. हे संशोधन गोरखपूर, गुवाहाटी, नागपूर, राजकोट आणि देवघर येथील एम्स तसेच पुडुचेरीच्या जिपमेर मधील संशोधकांनी केले आहे.
किशोरवयीन मुलांच्या आसपास अमली पदार्थांची उपलब्धता हा व्यसनाच्या धोक्याशी संबंधित बदलता येण्यासारखा सर्वात महत्त्वाचा घटक असल्याचे हे संशोधन दर्शवते. ज्या मुलांना त्यांच्या परिसरात अमली पदार्थ सहज उपलब्ध होऊ शकतात असे वाटले, त्यांच्यामध्ये मध्यम किंवा उच्च धोक्याच्या श्रेणीत जाण्याची शक्यता अधिक होती. त्याचबरोबर संशोधकांनी डिजिटल माध्यमांचा वाढता वापर हा देखील एक महत्त्वाचा घटक मानला आहे. मोबाईल, इंटरनेट आणि इतर डिजिटल प्लॅटफॉर्म्सच्या जास्त संपर्कात असणाऱ्या किशोरवयीन मुलांमध्ये व्यसनाचा धोका अधिक असल्याचे दिसून आले.
या संशोधनात लिंगभावाच्या आधारावरही फरक समोर आला आहे. विश्लेषणावरून असे दिसून आले की, मुलांच्या तुलनेत मुलींमध्ये व्यसनाचा वाढता धोका असण्याची शक्यता जास्त आढळली आहे. गुवाहाटीशी संबंधित आकडेवारीमध्ये काही इतर वैशिष्ट्येही समोर आली आहेत. येथे संशोधनात समाविष्ट असलेले ८२.३ टक्के विद्यार्थी सरकारी शाळांमधील होते, तर १७.८ टक्के खाजगी शाळांमधील होते. तसेच, संशोधनासाठी निवडलेल्या सर्व ठिकाणांपैकी गुवाहाटीमध्ये महिला सहभागाचे प्रमाण सर्वाधिक ५९.२ टक्के होते.
गुवाहाटीच्या किशोरवयीन मुलांमध्ये इतर ६ ठिकाणांच्या तुलनेत अस्वस्थता संवेदनशीलता आणि आवेग (Impulsivity) स्कोर सर्वाधिक आढळला. तसेच, नैराश्य स्कोर दुसऱ्या क्रमांकावर आणि संवेदना शोधण्याचा स्कोर देखील दुसऱ्या क्रमांकावर सर्वाधिक होता.
शालेय आरोग्य कार्यक्रमांसारख्या राष्ट्रीय स्तरावरील प्रयत्नांमुळे जनजागृती वाढली असल्याचे संशोधनात म्हटले आहे. परंतु, विविध प्रदेशांतून समोर येणाऱ्या परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी एकसारखीच रणनीती फायदेशीर ठरू शकत नाही. स्थानिक परिस्थिती लक्षात घेऊन त्यावर उपाययोजना करण्याची गरज संशोधकांनी व्यक्त केली आहे. यामध्ये शाळांच्या आसपास अमली पदार्थांची उपलब्धता नियंत्रित करणे आणि डिजिटल व मीडिया साक्षरता कार्यक्रम राबवणे यांचा समावेश आहे.
