अलीकडच्या काळात “सांस्कृतिक दहशतवाद” हा शब्दप्रयोग चर्चेत येत आहे. दहशतवाद म्हटले की आपल्या डोळ्यांसमोर हिंसा, बॉम्बस्फोट किंवा युद्धाची चित्रे उभी राहतात. मात्र, एखाद्या समाजाची संस्कृती, इतिहास, परंपरा, श्रद्धास्थाने, भाषा आणि सामूहिक ओळख यांच्यावर जाणीवपूर्वक केलेला हल्ला हा देखील दहशतवादाचाच एक प्रकार असू शकतो. यालाच सांस्कृतिक दहशतवाद असे म्हणतात.
संस्कृती म्हणजे एखाद्या समाजाची जीवनपद्धती. त्यात त्या समाजाची भाषा, धर्म, परंपरा, कला, साहित्य, संगीत, शिक्षण, ज्ञानव्यवस्था आणि ऐतिहासिक स्मृती यांचा समावेश असतो. या सर्व गोष्टी एखाद्या समुदायाची ओळख निर्माण करतात. जेव्हा या ओळखीवर योजनाबद्ध पद्धतीने आघात केला जातो, तेव्हा सांस्कृतिक दहशतवादाचा जन्म होतो.
सांस्कृतिक दहशतवादाचा मुख्य उद्देश एखाद्या समाजाचे मनोधैर्य खच्ची करणे, त्याच्या इतिहासाविषयी न्यूनगंड निर्माण करणे आणि त्याच्या सांस्कृतिक अस्तित्वालाच आव्हान देणे हा असतो. त्यामुळे वारसास्थळांचा विध्वंस, धार्मिक स्थळांवरील हल्ले, इतिहासाचे विकृतीकरण, सांस्कृतिक प्रतीकांचे अवमूल्यन, भाषांचे दमन आणि शिक्षणव्यवस्थेतील हस्तक्षेप हे त्याचे प्रमुख प्रकार मानले जातात.
जागतिक स्तरावर पाहिले तर अफगाणिस्तानातील बामियान बुद्धमूर्तींचा तालिबानने केलेला विध्वंस किंवा युरोपमधील युद्धकाळात सांस्कृतिक वारशावर झालेले हल्ले ही त्याची ठळक उदाहरणे आहेत. या घटनांमधून केवळ वास्तूंचाच नाश झाला नाही, तर त्या समाजांच्या ऐतिहासिक स्मृतींनाही धक्का बसला.
भारतीय संदर्भात पाहिले तर परकीय आक्रमणे, मंदिरांचा विध्वंस, विद्यापीठे आणि ग्रंथालयांचा नाश, वसाहतवादी शिक्षणधोरणे आणि इतिहासाचे विशिष्ट दृष्टिकोनातून झालेले लेखन यांचा उल्लेख सांस्कृतिक दहशतवादाच्या उदाहरणांमध्ये केला जातो. नालंदा विद्यापीठाचा विनाश असो किंवा स्थानिक ज्ञानपरंपरांचा ऱ्हास, या घटनांनी भारतीय सांस्कृतिक वारशावर खोल परिणाम घडवले.
मंगळसूत्रात काळ्या मण्यांचा समावेश का केला जातो? जाणून घ्या त्यामागील धार्मिक आणि पारंपरिक कारणे
आजच्या डिजिटल युगातही सांस्कृतिक दहशतवाद नवीन स्वरूपात दिसून येतो. चित्रपट, वेब सिरीज, माध्यमे आणि सोशल मीडियाद्वारे चुकीच्या प्रतिमा, पूर्वग्रहदूषित मांडणी आणि सांस्कृतिक मूल्यांचे अवमूल्यन घडू शकते. त्यामुळे हा विषय केवळ इतिहासापुरता मर्यादित राहत नाही, तर वर्तमानातही तितकाच महत्त्वाचा ठरतो.
एकूणच, सांस्कृतिक दहशतवाद हा एखाद्या समाजाच्या अस्तित्वावर, आत्मसन्मानावर आणि सामूहिक स्मृतीवर होणारा गंभीर आघात आहे. त्याला रोखण्यासाठी स्वतःच्या संस्कृतीचा अभ्यास, इतिहासाचे चिकित्सक आकलन आणि सांस्कृतिक वारशाबद्दल जागरूक अभिमान बाळगणे अत्यंत आवश्यक आहे.
.png "Videos"){kind=small}
