Sonam Wangchuk: लडाखचे ‘बर्फाचे जादूगार’ सोनम वांगचुक; जाणून घ्या त्यांच्या ‘आईस स्तूपा’ची कमाल, ज्याने वाळवंटात फुलवली शेती

Sonam Wangchuk Hunger Strike: सोनम वांगचुक यांनी 'आईस स्तूपा' नावाची एक कृत्रिम हिमनदी तयार केली आहे. चला, ती कशी कार्य करते आणि तिचे फायदे काय आहेत ते जाणून घेऊया.

• ‘आईस स्तूप’ क्रांतिकारी तंत्रज्ञान
• कृषी आणि जलस्थितीत बदल
• थंड वाळवंटात हिरवळ

Sonam Wangchuk Ice Stupa technology Ladakh : हवामान बदल (Climate Change) आणि जागतिक तापमानवाढीमुळे (Global Warming) आज संपूर्ण जगासमोर पाण्याचे गंभीर संकट उभे ठाकले आहे. मात्र, या संकटावर आपल्या विज्ञानाची आणि पारंपरिक ज्ञानाची सांगड घालून एक अत्यंत अनोखा तोडगा काढला आहे लडाखचे सुप्रसिद्ध शिक्षण सुधारक, अभियंता आणि पर्यावरणवादी सोनम वांगचुक (Sonam Wangchuk) यांनी. लडाखसारख्या अत्यंत विषम आणि थंड वाळवंटी प्रदेशात, जिथे पाण्याचा एक-एक थेंब अमूल्य आहे, तिथे वांगचुक यांनी ‘आईस स्तूप’ (Ice Stupa) म्हणजेच ‘कृत्रिम हिमनदी’ तयार करण्याचे क्रांतिकारी तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. सध्या सोनम वांगचुक हे विविध कारणांमुळे चर्चेत असले, तरी त्यांनी लडाखच्या कृषी आणि जलस्थितीत घडवून आणलेला बदल जगभरातील संशोधकांसाठी कौतुकाचा विषय ठरला आहे.

लडाखमधील भौगोलिक परिस्थिती अत्यंत कठीण आहे. उन्हाळ्यात येथील जीवन हिमनद्या वितळणाऱ्या पाण्यावर अवलंबून असते, तर हिवाळ्यात उणे तापमानामुळे पाणी गोठून जाते आणि सर्व जलस्रोत बंद होतात. याच समस्येवर मात करण्यासाठी सोनम वांगचुक यांनी निसर्गाच्या नियमांचा वापर करून बर्फाचे उंच डोंगर म्हणजेच ‘हिमस्तूप’ तयार केले. हे स्तूप हिवाळ्यात वाया जाणारे पाणी साठवून ठेवतात आणि उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला शेतकऱ्यांना सर्वाधिक गरज असताना ते पाणी वितळवून उपलब्ध करून देतात.

बर्फाचा स्तूप म्हणजे नक्की काय आणि त्याचा आकार शंकूसारखा का असतो?

बर्फाचा स्तूप ही मानवनिर्मित कृत्रिम हिमनदी आहे. हिवाळ्याच्या महिन्यांत डोंगरावरून वाहणारे आणि वाया जाणारे पाणी एका विशिष्ट रचनेमध्ये गोठवून हा स्तूप तयार केला जातो. याचा आकार पारंपरिक बौद्ध स्तूपासारखा म्हणजेच शंकूच्या (Cone) आकाराचा असतो. या आकारामागे एक अतिशय महत्त्वाचे वैज्ञानिक कारण आहे.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : Iran Attacks US : जॉर्डनच्या सैन्यानेच केला अमेरिकेचा गेम? इराणच्या 20 तळांवरील भीषण हल्ल्याने वॉशिंग्टन हादरले; 2 सैनिक ठार

शंकूच्या आकारामुळे बर्फाचा सूर्यप्रकाशाशी येणारा थेट पृष्ठभाग (Surface Area) प्रचंड प्रमाणात कमी होतो. पृष्ठभाग कमी असल्यामुळे तीव्र सूर्यप्रकाशातही हा बर्फ अतिशय हळूहळू वितळतो. जर हाच बर्फ सपाट मैदानावर साठवला, तर तो काही दिवसांतच वितळून वाहून जाईल. परंतु, शंकूच्या आकारामुळे हा हिमस्तूप मे आणि जून महिन्यापर्यंत टिकून राहतो आणि शेतीसाठी पाण्याचा निरंतर पुरवठा करतो.

कोणतीही वीज नाही, पंप नाही! पाहा हे तंत्रज्ञान कसे कार्य करते

‘आईस स्तूप’ या तंत्रज्ञानाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे पूर्णपणे नैसर्गिक तत्त्वांवर चालते. यासाठी कोणत्याही प्रकारची वीज किंवा महागड्या पंपांची आवश्यकता नसते. हे तंत्रज्ञान ‘गुरुत्वाकर्षण’ (Gravity) आणि लडाखच्या गोठवणाऱ्या थंडीवर काम करते.

• पाण्याचे वहन: हिवाळ्यात, जेव्हा शेतीचे काम बंद असते, तेव्हा उंच पर्वतांवरील झऱ्यांचे पाणी भूमिगत पाईपलाईनद्वारे गावाच्या दिशेने खाली आणले जाते.
• नैसर्गिक दाबाची निर्मिती: पाण्याचा मुख्य स्रोत अत्यंत उंचीवर असल्यामुळे, गुरुत्वाकर्षणामुळे पाईपलाईनमध्ये पाण्याच्या प्रवाहाचा स्वतःचाच एक प्रचंड दाब (Pressure) तयार होतो.
• कारंज्याची कमाल: ही पाईपलाईन गावाजवळ आणून जमिनीतून उभी वर काढली जाते. दाबामुळे पाणी पाईपच्या टोकातून कारंज्यासारखे (Fountain) हवेत उंच उडते.
• तात्काळ गोठणे: लडाखमधील हिवाळ्याचे तापमान उणे २० ते उणे ३० अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली जाते. त्यामुळे हवेत उडणारे पाण्याचे थेंब खाली येण्यापूर्वीच हवेत गोठतात. हे गोठलेले थेंब खाली ठेवलेल्या लाकडांच्या आणि फांद्यांच्या संरचनेवर साचत जातात. दिवसेंदिवस ही प्रक्रिया अविरत चालू राहिल्याने तिथे बर्फाचा एक अवाढव्य कडक डोंगर म्हणजेच ‘आइस स्तूप’ तयार होतो.

जागतिक घडामोडी संबंधित बातम्या वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा : US-Iran War: ‘बॉम्ब पडण्याआधी शेवटचा फोन…’ अमेरिकेला इराणचा थेट सवाल; परराष्ट्र मंत्र्यांच्या वक्तव्याने खळबळ

लडाखच्या शेतकऱ्यांसाठी हा स्तूप कसा ठरला वरदान?

लडाखमधील शेतकऱ्यांसमोर एप्रिल आणि मे हे महिने सर्वात मोठे आव्हान घेऊन येतात. हा काळ गहू, बार्ली आणि वाटाणा यांसारख्या मुख्य पिकांच्या पेरणीचा असतो आणि याच काळात पिकांना पाण्याची सर्वाधिक गरज असते. मात्र, याच महिन्यांत पर्वतांवरील नैसर्गिक हिमनद्या अतिशय उंचीवर आणि कडक थंडीत असल्यामुळे वितळत नाहीत, ज्यामुळे नद्यांमधील पाण्याचा प्रवाह अत्यंत क्षीण असतो. अशा कठीण आणि टंचाईच्या काळात सोनम वांगचुक यांनी तयार केलेले हे बर्फाचे स्तूप वितळू लागतात. कमी उंचीवर असल्यामुळे उन्हाळ्याच्या सुरुवातीलाच हे स्तूप वितळतात आणि त्यातून मिळणारे पाणी थेट शेतकऱ्यांच्या शेतांपर्यंत पोहोचते. यामुळे पिकांची पेरणी वेळेवर होते आणि शेतकऱ्यांचे मोठे नुकसान टळते.

पडीक जमिनीचे हिरवेगार नंदनवनात परिवर्तन

पाण्याच्या या शाश्वत उपलब्धतेमुळे लडाखच्या कृषी क्षेत्रात अभूतपूर्व क्रांती झाली आहे. ज्या भागांमध्ये पाशवी टंचाईमुळे वर्षानुवर्षे एकही पाऊल शेती केली जात नव्हती, ती पडीक जमीन आता हिरवीगार झाली आहे. स्थानिक गावकऱ्यांनी या अतिरिक्त पाण्याचा वापर करून केवळ पिकेच घेतली नाहीत, तर त्या भागात हजारो झाडे आणि रोपे लावली आहेत. यामुळे लडाखमधील वाळवंटी भागात आता मोठ्या प्रमाणावर हिरवळ पाहायला मिळत आहे. थंड वाळवंटी प्रदेशात पाण्याचे योग्य व्यवस्थापन करून निसर्गाचे पुनरुज्जीवन कसे केले जाऊ शकते, याचे हे जागतिक पातळीवरील सर्वोत्तम उदाहरण ठरले आहे.