वाढते वय प्रजनन क्षमता आणि अंड्यांच्या गुणवत्तेवर कसा परिणाम करते? जाणून घ्या तज्ज्ञांनी दिलेली माहिती

वयाच्या ३० वर्षांनंतर प्रजनन क्षमतेत हळूहळू घट सुरू होते. ३५ वर्षांनंतर ही घट अधिक वेगाने होते, तर ४० वर्षांनंतर ती आणखी झपाट्याने कमी होते. ३५ वर्षांनंतर ही घट अधिक वेगाने होते.

प्रजनन क्षमता म्हणजे महिलेला गर्भधारणा होण्याची क्षमता. महिलांच्या शरीरात जन्माआधीच ठराविक प्रमाणात अंड्यांचा साठा (Egg Reserve) तयार झालेला असतो. कालांतराने नैसर्गिक प्रक्रियेमुळे (Atresia) हा साठा कमी होत जातो, त्यामुळे प्रजनन क्षमता घटते. संशोधनानुसार, वयाच्या ३० वर्षांनंतर प्रजनन क्षमतेत हळूहळू घट सुरू होते. ३५ वर्षांनंतर ही घट अधिक वेगाने होते, तर ४० वर्षांनंतर ती आणखी झपाट्याने कमी होते. याचे मुख्य कारण म्हणजे अंड्यांची संख्या आणि विशेषतः त्यांची गुणवत्ता कमी होणे.डॉ. तृप्ती मेहता Senior IVF Consultant, Well Women Centre सर एचएन रिलायन्स फाउंडेशन हॉस्पिटल, यांनी सविस्तर माहिती दिली आहे.(फोटो सौजन्य – istock)

मासिक पाळीच्या दिवसांमध्ये सतत मूड स्विंग-पोटदुखीचा त्रास होतो? किचनमधील ‘हे आयुर्वेदिक मसाले शरीरासाठी आहेत रामबाण

वयानुसार प्रजनन क्षमतेतील बदल असे दिसून येतात:

• २० ते ३० च्या सुरुवातीपर्यंत : महिलांच्या प्रजनन क्षमतेचा सर्वोत्तम काळ असून प्रत्येक मासिक चक्रात सुमारे ४ पैकी १ महिलेला गर्भधारणा होण्याची शक्यता असते.
• मध्यम तिशी (सुमारे ३५ वर्षे) : प्रजनन क्षमतेतील घट वेगाने सुरू होते.
• ४० वर्षे : प्रत्येक मासिक चक्रात गर्भधारणेची शक्यता सुमारे १० पैकी १ इतकी कमी होते.
• ४५ वर्षे आणि त्यापुढे : नैसर्गिकरित्या गर्भधारणा होण्याची शक्यता अत्यंत कमी असते.

वाढत्या वयानुसार होणारे प्रमुख बदल :

• गुणसूत्रांमधील (Chromosomal) विकृती वाढणे
• भ्रूण विकासासाठी आवश्यक पेशींची कार्यक्षमता कमी होणे
• गर्भ रोपण (Implantation) होण्याची शक्यता घटणे
• गर्भ टिकून न राहणे किंवा गर्भपाताचा धोका वाढणे, यामुळे गर्भधारणेसाठी अधिक वेळ लागू शकतो, IVF चा यशाचा दर कमी होऊ
• शकतो, गर्भपाताचा धोका वाढू शकतो तसेच Pre-implantation Genetic Testing (PGT) किंवा Fertility Preservation ची गरज भासू शकते.

थोडक्यात सांगायचे झाल्यास, वाढत्या वयामुळे :

• अंड्यांची संख्या (Ovarian Reserve) कमी होते
• गुणसूत्रांमधील बदलांमुळे अंड्यांची गुणवत्ता घसरते
• नैसर्गिक गर्भधारणेची शक्यता कमी होते
• गर्भपात आणि आनुवंशिक विकारांचा धोका वाढतो

उशिरा गर्भधारणा (Delayed Conception) केल्यास कोणते धोके वाढतात? — विशेषतः अंडाशयाच्या कर्करोगासारख्या आजारांचा धोका. ३५ वर्षे किंवा त्यापुढील वयात गर्भधारणा होणे हे उशिरा गर्भधारणा (Delayed Conception) मानले जाते. वैद्यकीय भाषेत याला Advanced Maternal Age असे म्हटले जाते.

या टप्प्यावर उद्भवणारे धोके पुढीलप्रमाणे विभागता येतात :

प्रजनन क्षमतेशी संबंधित धोके (Fertility Risks)

नैसर्गिकरित्या गर्भधारणा होण्याची शक्यता कमी होणे
गुणसूत्रांमधील बदलांमुळे अंड्यांची गुणवत्ता घटणे
गर्भपाताचा धोका वाढणे
IVF उपचारांचा यशाचा दर कमी होणे

आनुवंशिक धोके (Genetic Risks)

उशिरा गर्भधारणा झाल्यास बाळामध्ये काही आनुवंशिक विकारांचा धोका वाढू शकतो. विशेषतः :
ट्रायसोमी २१ (Down Syndrome)
ट्रायसोमी १३, १६, १८ आणि २२ यांसारख्या गुणसूत्र विकृती

गर्भधारणेदरम्यान आरोग्याशी संबंधित धोके (Pregnancy Risks)

चयापचय (Metabolic) विकार होण्याची शक्यता वाढणे
थायरॉईडचे विकार
गर्भाशयातील गाठी (Fibroids)
एंडोमेट्रिओसिस (Endometriosis)
हृदयविकाराशी संबंधित गुंतागुंत

अंडाशयाच्या कर्करोगाचा (Ovarian Cancer) धोका वाढतो का?

उशिरा पहिली गर्भधारणा झाल्यास Epithelial Ovarian Cancer चा धोका किंचित वाढू शकतो. मात्र, केवळ गर्भधारणा उशिरा होणे हे मुख्य कारण नसून वाढते वय हे अधिक मोठे जोखमीचे कारण आहे.

खालील परिस्थितींमध्ये हा धोका अधिक महत्त्वाचा ठरू शकतो :

कुटुंबात अंडाशय किंवा स्तनाच्या कर्करोगाचा इतिहास असणे
BRCA Gene Mutation असणे
एंडोमेट्रिओसिसचा त्रास असणे.

पाणी पिऊन शरीरावर वाढलेली चरबी कमी होते का? जाणून घ्या वॉटर फास्टिंग म्हणजे काय आणि २४ तासांमध्ये शरीराला होणारे बदल

तथापि, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की अंडाशयाच्या कर्करोगाचा आयुष्यभरातील एकूण धोका तुलनेने कमी असतो. तसेच गर्भधारणा, स्तनपान आणि गर्भनिरोधक गोळ्यांचा वापर हे या कर्करोगापासून काही प्रमाणात संरक्षण देणारे घटक मानले जातात. हेही महत्त्वाचे आहे की अनेक महिला उशीरा तिशीत किंवा चाळिशीतही यशस्वीरीत्या गर्भधारणा करून निरोगी बाळांना जन्म देतात, मात्र त्यासाठी योग्य वैद्यकीय तपासणी, स्क्रीनिंग आणि डॉक्टरांचे नियमित मार्गदर्शन आवश्यक असते.