शुक्रवार, 13 नोव्हेंबर 2026
Metabolic Disorders: दिसायला अगदी निरोगी ( फोटो सौजन्य-सोशलमीडिया)
भारतात बाल आरोग्याशी संबंधित राष्ट्रीय उपक्रमांमध्ये अशा आजारांचं लवकर निदान करण्याचं महत्त्व मान्य करण्यात आलं आहे. मात्र, मेटाबॉलिक आजारांसाठी Dried Blood Spot Screening संपूर्ण देशभर एकसारखं अनिवार्य नाही. त्यामुळे ही सुविधा कोणत्या राज्यात आहात, कोणत्या हॉस्पिटलमध्ये बाळाचा जन्म झाला आहे आणि तिथे उपलब्ध असलेल्या सुविधांवर अवलंबून असू शकते.
गंभीर आणि उपचार करता येण्याजोग्या आजारांसाठी ठरावीक नॅशनल न्यूबॉर्न स्क्रीनिंग पॅनेल असणं हे सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचं आहे. त्यासोबत पुढील तपासण्या, तज्ज्ञ डॉक्टरांकडे रेफरल आणि उपचारांची उपलब्धता असणंही गरजेचं आहे. आरोग्य व्यवस्थेसाठी हा समान आरोग्यसुविधा आणि टाळता येण्याजोग्या अपंगत्वाचा प्रश्न आहे. आणि बाळासाठी पाहिलं तर, स्क्रीनिंग आणि लक्षणं दिसण्याच्या मधला काळ हा कायमस्वरूपी नुकसान टाळण्याची एक महत्त्वाची संधी असू शकतो.
मेटाबॉलिझम म्हणजे शरीरात होणाऱ्या अशा अनेक रासायनिक प्रक्रिया, ज्यामुळे आपण खाल्लेल्या अन्नातून ऊर्जा आणि शरीराच्या वाढीसाठी आवश्यक घटक तयार होतात. यातील अनेक प्रक्रिया व्यवस्थित होण्यासाठी एन्झाइम्सची गरज असते.
अनुवंशिक मेटाबॉलिक आजारांमध्ये शरीरातील एखादा विशिष्ट एन्झाइम किंवा ट्रान्सपोर्ट प्रोटीन कमी असू शकतो किंवा व्यवस्थित काम करत नसतो. त्यामुळे शरीराला कार्बोहायड्रेट, फॅट किंवा प्रोटीनमधील काही घटक योग्य पद्धतीने वापरता येत नाहीत. याचा परिणाम कोणत्या मेटाबॉलिक प्रक्रियेत अडथळा आला आहे आणि तो किती गंभीर आहे, यावर अवलंबून असतो.
काही वेळा बाळामध्ये आजाराची समस्या जन्मापासूनच असते, पण ती लगेच लक्षात येत नाही. आईच्या शरीरातील प्लॅसेंटा आणि मेटाबॉलिझम गर्भाच्या रक्तातील काही पदार्थांचं नियमन किंवा त्यांचं शरीरातून निर्मूलन करत असतात.
बाळ जन्मल्यानंतर त्याच्या शरीराला ही कामं स्वतः करावी लागतात. त्यामुळे काही आजारांची लक्षणं नियमित दूध पाजायला सुरुवात झाल्यानंतर, काही काळ बाळ उपाशी राहिल्यावर किंवा शरीरावर संसर्गाचा अतिरिक्त ताण आल्यावर दिसू शकतात. अशावेळी शरीरात काही असामान्य घटक जमा होऊ शकतात आणि त्याचा परिणाम मेंदू, लिव्हर, हृदय किंवा इतर अवयवांवर होऊ शकतो.
न्यूबॉर्न स्क्रीनिंगमुळे Phenylketonuria (PKU), Galactosaemia, Maple Syrup Urine Disease, Biotinidase Deficiency आणि काही Fatty Acid Oxidation Disorders यांसारखे दुर्मिळ आजार ओळखण्यास मदत होऊ शकते.
या आजारांमध्ये बाळ जन्माच्या वेळी पूर्णपणे निरोगी दिसू शकतं आणि लगेच कोणतीही लक्षणं दिसणार नाहीत. मात्र, आजाराचं लवकर निदान आणि योग्य वेळी उपचार केल्याने गंभीर आरोग्य समस्या आणि काही वेळा दीर्घकालीन किंवा कायमस्वरूपी गुंतागुंत टाळण्यास किंवा कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
प्रत्येक मेटाबॉलिक आजाराचा उपचार वेगळा असतो. काही वेळा विशिष्ट पदार्थ टाळणं, बाळाला विशेष आहार किंवा स्पेशल फॉर्म्युला देणं किंवा काही परिस्थितीत हार्मोन रिप्लेसमेंट करणं आवश्यक असू शकतं.
PCOS and Diabetes Risk: PCOS मुळे मधुमेहाचा धोका वाढू शकतो का?
स्क्रीनिंग टेस्टचा रिपोर्ट नॉर्मल रेंजच्या बाहेर आला म्हणजे बाळाला आजार आहेच असं नाही. याचा अर्थ पुढील क्लिनिकल तपासणी आणि कन्फर्मेटरी टेस्ट तातडीने करणं गरजेचं आहे. काही वेळा पुढील तपासणीनंतर रिपोर्ट नॉर्मलही येऊ शकतो.
एखादा विशिष्ट आजार कन्फर्म झाल्यानंतर त्यानुसार उपचार ठरवले जातात. काही आजारांमध्ये फक्त काही विशिष्ट खाद्यपदार्थ टाळावे लागतात, तर काही वेळा विशेष आहार, विशेष फॉर्म्युला किंवा हार्मोन रिप्लेसमेंटची गरज भासू शकते.
जेनेटिक काउन्सेलिंगमुळे कुटुंबाला आजार कसा अनुवंशिक पद्धतीने पुढे जाऊ शकतो, पुढील गर्भधारणेत त्याचा धोका किती असू शकतो आणि जेनेटिक टेस्टिंगचे कोणते पर्याय उपलब्ध आहेत, हे समजण्यास मदत होते.
बाळाचं लवकर निदान करून योग्य उपचार आणि काळजी दिल्यास त्याच्या आरोग्य आणि विकासावर होणारा दीर्घकालीन परिणाम सुधारण्यास मोठी मदत होऊ शकते.
न्यूबॉर्न स्क्रीनिंगमुळे प्रत्येक मेटाबॉलिक आजाराचं निदान होईलच असं नाही आणि त्यामुळे डॉक्टरांची क्लिनिकल तपासणी आवश्यकच आहे. मात्र, पालकांनी आपल्या नवजात बाळाचं स्क्रीनिंग करून घेणं महत्त्वाचं आहे.
शेवटी, बाळ बाहेरून निरोगी दिसतंय ही चांगली गोष्ट आहे, पण त्यावरून बाळाच्या आरोग्याची संपूर्ण माहिती मिळत नाही. न्यूबॉर्न स्क्रीनिंग ही काही थेंब रक्तातून, कमी वेळात केली जाणारी एक महत्त्वाची संधी आहे, ज्यामुळे काही लपलेले आजार कायमस्वरूपी नुकसान होण्याआधी ओळखता येऊ शकतात. योग्य वेळी केलेली तपासणी, त्यानंतर योग्य फॉलो-अप आणि उपचार बाळाच्या भविष्यासाठी खूप मोठा फरक घडवू शकतात.
