शुक्रवार, 6 नोव्हेंबर 2026
Infection Before Organ Transplant: इन्फेक्शन झालंय? (फोटो सौजन्य- सोशलमीडिया)
हा मुद्दा आपल्या वाटतो त्यापेक्षा खूप महत्त्वाचा आहे. कारण काही परिस्थितींमध्ये शरीरात सक्रिय इन्फेक्शन असेल, तर ट्रान्सप्लांट पुढे ढकलावा लागू शकतो किंवा त्यात काही गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते. डॉ. निरंजन पाटील, असोसिएट व्हाईस प्रेसिडेंट, मेट्रोपोलिस हेल्थकेअर लिमिटेड, मुंबई यांनी याबाबत अधिक माहिती दिली आहे.
ट्रान्सप्लांट अनेकदा रुग्णाचं आयुष्य वाचवू शकतो. पण त्यानंतर शरीराने नवीन अवयव नाकारू नये यासाठी इम्युनोसप्रेसंट्स, म्हणजेच रोगप्रतिकारक शक्ती कमी करणारी औषधं द्यावी लागतात. ही औषधं शरीराला ट्रान्सप्लांट केलेला अवयव नाकारण्यापासून वाचवतात. मात्र, त्याच वेळी त्यांच्यामुळे रुग्णाला नवीन इन्फेक्शन होण्याचा धोका वाढतो आणि आधीपासून असलेलं इन्फेक्शन नियंत्रणात आणणंही कठीण होऊ शकतं.
म्हणूनच ट्रान्सप्लांट करण्याआधी डोनर आणि रेसिपिएंट म्हणजेच अवयव घेणाऱ्या रुग्णाची, दोघांचीही इन्फेक्शनसाठी तपासणी केली जाते. ट्रान्सप्लांटचा प्रकार आणि रुग्णाला असलेले वैयक्तिक रिस्क फॅक्टर्स यानुसार HIV, Hepatitis B आणि C, Cytomegalovirus (CMV), Epstein-Barr virus (EBV), Tuberculosis (TB), फंगल इन्फेक्शन आणि विविध प्रकारचे बॅक्टेरियल इन्फेक्शन यांची तपासणी केली जाऊ शकते. Infection Before Organ Transplant
ट्रान्सप्लांटपूर्वी काही उपचार करता येण्यासारखी इन्फेक्शन्स आढळू शकतात. यामध्ये न्यूमोनिया किंवा युरिनरी ट्रॅक्ट इन्फेक्शन (UTI) यांसारख्या इन्फेक्शन्सचा समावेश होतो. अशा परिस्थितीत ट्रान्सप्लांट पूर्णपणे रद्द करण्याची गरज नसते; अनेकदा तो फक्त काही काळासाठी पुढे ढकलला जातो.
अँटिबायोटिक्ससह आवश्यक औषधांनी अशा इन्फेक्शनवर उपचार करून ते काही दिवस किंवा काही आठवड्यांमध्ये बरे किंवा नियंत्रणात आणता येऊ शकते. रुग्णाची स्थिती सर्जरीसाठी पुरेशी स्थिर आणि इन्फेक्शन नियंत्रणात आल्याचं डॉक्टरांना खात्री झाल्यानंतर ट्रान्सप्लांटचं नियोजन केलं जाऊ शकतं. असा विलंब रुग्णासाठी त्रासदायक वाटू शकतो आणि तो नेहमी टाळता येत नाही; पण पुढे होणाऱ्या गुंतागुंतीचा धोका कमी करण्यासाठी तो महत्त्वाचा असतो.
काही इन्फेक्शन्स विशेषतः धोकादायक ठरू शकतात, खासकरून ते सध्या सक्रिय, गंभीर किंवा उपचार करायला कठीण असतील तर. उदाहरणार्थ, सक्रिय Tuberculosis (TB) किंवा गंभीर फंगल इन्फेक्शन असल्यास ट्रान्सप्लांट करण्याआधी बराच काळ उपचार आणि रुग्णाची स्थिती स्थिर होण्याची गरज लागू शकते. त्याचप्रमाणे, काही अनियंत्रित व्हायरल इन्फेक्शन्स असतील तर रुग्णाला ट्रान्सप्लांटसाठी योग्य उमेदवार मानण्याआधी त्या इन्फेक्शनवर उपचार करणं आवश्यक असू शकतं.
याबाबतचा निर्णय प्रत्येक रुग्णासाठी वेगळा असतो. कुठलं इन्फेक्शन आहे, कोणता अवयव ट्रान्सप्लांट करायचा आहे, रुग्णाची एकूण तब्येत कशी आहे आणि ट्रान्सप्लांट किती तातडीने करायचा आहे, या सर्व गोष्टी विचारात घेतल्या जातात.
काही दुर्मिळ परिस्थितींमध्ये इन्फेक्शनमुळे ट्रान्सप्लांट करणं खूप जोखमीचं ठरू शकतं. विशेषतः काही अवयवांना गंभीर आणि कायमस्वरूपी नुकसान झालं असेल किंवा प्रयत्न करूनही इन्फेक्शन योग्य प्रकारे नियंत्रणात आणता येत नसेल, तर ही जोखीम आणखी वाढू शकते. अशा वेळी सर्जरी करायची, ती पुढे ढकलायची किंवा ट्रान्सप्लांटचा निर्णय बदलायचा, याचा डॉक्टरांना सखोल विचार करावा लागतो.
ट्रान्सप्लांटची सर्जरी झाल्यानंतर इन्फेक्शनचा धोका संपत नाही. शरीराने नवीन अवयव नाकारू नये म्हणून रुग्णाला इम्युनोसप्रेसंट औषधं घ्यावी लागतात. त्यामुळे बॅक्टेरिया, व्हायरस, फंगस आणि परजीवींमुळे होणाऱ्या इन्फेक्शन्सचा धोका वाढतो. अशी इन्फेक्शन्स ट्रान्सप्लांटनंतर वेगवेगळ्या काळात होऊ शकतात. उदाहरणार्थ, काही आठवड्यांनी, काही महिन्यांनी किंवा अगदी काही वर्षांनीही. काही रुग्णांना ही औषधं कायमस्वरूपी घ्यावी लागू शकतात, त्यामुळे त्यांच्या आरोग्यावर नियमित लक्ष ठेवणं आणि सतत मॉनिटरिंग करणं खूप गरजेचं असतं.
ट्रान्सप्लांटचा प्रकार आणि रुग्णाला असलेला इन्फेक्शनचा धोका यानुसार काही प्रतिबंधात्मक उपचार देखील दिले जाऊ शकतात. यामध्ये अँटिबायोटिक्स, अँटीव्हायरल आणि अँटीफंगल औषधांचा समावेश होऊ शकतो. यासोबतच काही साध्या गोष्टीही उपयोगी ठरू शकतात. उदाहरणार्थ, आजारी व्यक्तींपासून आणि खूप गर्दीच्या ठिकाणांपासून शक्यतो दूर राहणं, स्वच्छतेच्या सवयी पाळणं आणि अन्न तयार करताना तसेच खाताना योग्य काळजी घेणं, या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेत.
ट्रान्सप्लांटच्या आधी आणि नंतर इन्फेक्शनकडे विशेष लक्ष देणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे, कारण त्याचा ट्रान्सप्लांटच्या परिणामांवर परिणाम होऊ शकतो. काही इन्फेक्शन्सवर उपचार करण्यासाठी थोडा वेळ लागतो, तर काही इन्फेक्शन्ससाठी दीर्घकाळ उपचार आणि नियमित मॉनिटरिंगची गरज भासू शकते. काही वेळा इन्फेक्शनवर उपचार करून ते नियंत्रणात आणता येतं, तर काही परिस्थितींमध्ये ट्रान्सप्लांटनंतरही उपचार सुरू ठेवावे लागू शकतात. क्वचित प्रसंगी इन्फेक्शन नियंत्रणात येईपर्यंत सर्जरी पुढे ढकलावी लागू शकते. त्यामुळे कोणताही ट्रान्सप्लांट करण्याआधी सखोल इन्फेक्शन स्क्रीनिंग आणि योग्य वेळी त्याचं व्यवस्थापन करणं अत्यंत आवश्यक आहे.
