PCOS and Diabetes Risk: PCOS मुळे मधुमेहाचा धोका वाढू शकतो का?

PCOS and Diabetes Risk: PCOS म्हणजे केवळ अनियमित मासिक पाळी, मुरूम, चेहऱ्यावर जास्त केस येणे किंवा गर्भधारणेशी संबंधित समस्या नाही. या स्थितीचा शरीरातील चयापचयावरही परिणाम होऊ शकतो.

• PCOS मुळे प्रीडायबेटीस आणि टाइप 2 मधुमेहाचा धोका वाढू शकतो
• इन्सुलिन रेझिस्टन्स हा PCOS आणि मधुमेहातील महत्त्वाचा दुवा
• OGTT, फास्टिंग ब्लड शुगर आणि HbA1c

 

Dr. Madhura Jogwar, Lab Chief, Metropolis Healthcare Limited (Mumbai)

पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम, ज्याला सामान्यतः PCOS म्हणून ओळखले जाते, हा अनियमित मासिक पाळी, मुरूम, चेहऱ्यावर जास्त केस येणे, वजन वाढणे आणि गर्भधारणेत अडचण यांच्याशी संबंधित असल्याचे अनेकदा सांगितले जाते.डॉ. मधुरा जोगवार, लॅब प्रमुख, मेट्रोपोलिस हेल्थकेअर लिमिटेड (मुंबई) PCOSमध्ये महिलांच्या शरीरावर काय- काय परिणाम होतात हे सांगितले आहे. 

अलीकडे PCOS चे नाव बदलून Polyendocrine Metabolic Ovarian Syndrome (PMOS) असे करण्यात आले आहे. PCOS असलेल्या महिलांमध्ये PCOS नसलेल्या महिलांच्या तुलनेत प्रीडायबेटीस आणि टाइप 2 मधुमेह होण्याचा धोका अधिक असतो. अलीकडील अभ्यासांनुसार, इन्सुलिन रेझिस्टन्स हे PCOS मधील एक महत्त्वाचे चयापचयविषयक वैशिष्ट्य असून, बॉडी मास इंडेक्स (BMI) विचारात न घेता PCOS असलेल्या 70% महिलांपर्यंत याचा परिणाम होऊ शकतो.

PCOS आणि मधुमेह यांच्यातील महत्त्वाचा दुवा म्हणजे इन्सुलिन रेझिस्टन्स.

इन्सुलिन हे एक हार्मोन आहे, जे रक्तातील साखर शरीरातील पेशींमध्ये पोहोचवण्यास मदत करते, जिथे तिचा ऊर्जेसाठी वापर केला जातो. PCOS असलेल्या अनेक महिलांच्या शरीरातील पेशी इन्सुलिनला अपेक्षित पद्धतीने प्रतिसाद देत नाहीत. परिणामी, रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रणात ठेवण्यासाठी शरीराला अधिक प्रमाणात इन्सुलिन तयार करावे लागू शकते. PCOS and Diabetes Risk:

कालांतराने ही यंत्रणा कमी कार्यक्षम होऊ शकते. रक्तातील साखरेची पातळी हळूहळू वाढू शकते आणि सुरुवातीला प्रीडायबेटीस, तर काही महिलांमध्ये पुढे टाइप 2 मधुमेह होऊ शकतो.

Asthma vs COPD: दमा की COPD? श्वास लागतोय, पण आजार नेमका कोणता? ‘या’ टेस्टशिवाय होणार नाही फरक स्पष्ट

इन्सुलिन रेझिस्टन्समुळे PCOS मध्ये आढळणाऱ्या इतर काही वैशिष्ट्यांनाही हातभार लागू शकतो, ज्यामध्ये वजन वाढणे आणि हार्मोन्समधील असंतुलन यांचा समावेश आहे. त्यामुळे हार्मोन्स आणि चयापचयातील बदल एकमेकांवर परिणाम करणारे चक्र तयार होऊ शकते आणि चेहऱ्यावर जास्त केस येणे व मासिक पाळी अनियमित होणे यांसारखी लक्षणे दिसू शकतात.

PCOS असलेल्या प्रत्येक महिलेला मधुमेह होतो का?
PCOS असल्याचा अर्थ महिलेला निश्चितपणे मधुमेह होईल असा नाही. त्याऐवजी PCOS कडे मधुमेहासाठी एक जोखीम घटक म्हणून पाहिले पाहिजे. काही महिलांमध्ये रक्तातील साखरेची पातळी कधीही असामान्य होणार नाही, तर काही महिलांमध्ये तुलनेने कमी वयात प्रीडायबेटीस किंवा मधुमेह विकसित होऊ शकतो.

मधुमेहाच्या जोखमीमध्ये योगदान देणारे इतर घटक म्हणजे:

• जास्त वजन, विशेषतः पोटाभोवती अतिरिक्त चरबी  टाइप 2 मधुमेहाचा कौटुंबिक इतिहास
  • बैठी जीवनशैली
  • अयोग्य आहाराच्या सवयी
  • उच्च रक्तदाब

मात्र, एक महत्त्वाची बाब म्हणजे ज्या महिलांना PCOS आहे पण त्यांचे वजन जास्त नाही, त्यांनीही आपल्याला मधुमेहाचा धोका नाही असे गृहीत धरू नये. PCOS आणि रक्तातील साखरेतील असामान्य बदल यांचा संबंध शरीराच्या वजनापासून स्वतंत्रपणेही असू शकतो.

नियमित रक्तातील साखरेच्या तपासणीची भूमिका

मधुमेह हळूहळू विकसित होऊ शकतो आणि सुरुवातीच्या टप्प्यात त्याची स्पष्ट लक्षणे दिसतीलच असे नाही. त्यामुळे PCOS असलेल्या महिलांसाठी नियमित तपासणी महत्त्वाची आहे.

PCOS संदर्भातील आंतरराष्ट्रीय पुराव्यांवर आधारित मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, PCOS चे निदान झाल्यानंतर रक्तातील साखरेची स्थिती तपासली पाहिजे आणि त्यानंतर महिलेच्या वैयक्तिक जोखीम घटकांनुसार साधारणपणे दर 1 ते 3 वर्षांनी तपासणी पुन्हा केली जाऊ शकते. PCOS असलेल्या महिलांच्या शरीराची साखर हाताळण्याची क्षमता तपासण्यासाठी Oral Glucose Tolerance Test (OGTT) ही सर्वात अचूक पद्धत मानली जाते. याशिवाय, फास्टिंग आणि पोस्टप्रँडियल ब्लड शुगर तसेच HbA1c या तपासण्याही उपयुक्त ठरतात. कोणती तपासणी करायची हे महिलेच्या वैयक्तिक परिस्थितीनुसार उपचार करणारे डॉक्टर ठरवतात.

नियमित शारीरिक हालचाल हा मधुमेहाचा धोका कमी करण्यासाठी प्रभावी उपायांपैकी एक आहे. व्यायामामुळे शरीराला इन्सुलिनचा अधिक कार्यक्षमतेने वापर करता येतो आणि स्नायू साखरेचा अधिक चांगला वापर करू शकतात. पुरेशा भाज्या, फळे, प्रथिने, संपूर्ण धान्ये आणि फायबर असलेला संतुलित आहार तसेच अतिप्रक्रिया केलेले आणि साखरयुक्त पदार्थ मर्यादित ठेवणे फायदेशीर ठरू शकते.

ज्या महिलांचे वजन जास्त आहे, त्यांच्यासाठी वजनात अगदी माफक पण सातत्यपूर्ण घट झाल्यानेही चयापचयाचे आरोग्य सुधारण्यास मदत होऊ शकते. निरोगी आहार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप आणि दीर्घकालीन जीवनशैलीतील बदल महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

High BP at 30: तरुण वयातही वाढतोय High BP! 30 नंतर ‘इतक्या’ वेळा नक्की तपासा रक्तदाब

काही महिलांमध्ये इन्सुलिनची संवेदनशीलता सुधारण्यासाठी किंवा PCOS शी संबंधित इतर समस्या नियंत्रित करण्यासाठी डॉक्टर परिस्थितीनुसार औषधे सुचवू शकतात.

PCOS हा केवळ मासिक पाळी, प्रजननक्षमता किंवा अंडाशयांशी संबंधित आजार नाही. त्याचा दीर्घकालीन चयापचयाच्या आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो.

PCOS असलेल्या महिलांमध्ये प्रीडायबेटीस आणि टाइप 2 मधुमेहाचा धोका वाढलेला असतो. त्यामुळे नियमित रक्तातील साखरेची तपासणी आणि प्रतिबंधात्मक जीवनशैलीचे उपाय महत्त्वाचे आहेत. जागरूकता ही व्यवस्थापनाची गुरुकिल्ली आहे. वेळेवर तपासणी, निरोगी जीवनशैलीतील बदल आणि योग्य वैद्यकीय उपचारांच्या मदतीने महिलांना भविष्यातील प्रीडायबेटीस आणि मधुमेहाचा धोका लक्षणीयरीत्या कमी करण्यास मदत होऊ शकते.